Autisme en taal: Wat iemand zegt, vertelt niet alles over wat iemand begrijpt

Iemand die nauwelijks spreekt, begrijpt misschien toch meer dan je denkt. En iemand die moeiteloos hele verhalen vertelt, kan juist moeite hebben om bepaalde zinnen te begrijpen.

Bij autisme lopen spreken en begrijpen lang niet altijd gelijk op. Toch beoordelen we mensen vaak op de woorden die ze gebruiken. Nieuw onderzoek onder ruim 62.000 kinderen en jongeren met autisme laat zien waarom dat een probleem kan zijn. De uitkomsten nodigen uit om anders naar communicatie te kijken. Want hoeveel iemand zegt, vertelt niet automatisch hoeveel diegene begrijpt.

Waarom woorden kunnen misleiden

Stel je voor: een jongen van tien spreekt alleen in losse woorden. Als zijn moeder vraagt wat hij wil drinken, zegt hij ‘water’. Op school gebruiken leerkrachten daarom vooral eenvoudige taal. Ze gaan ervan uit dat hij langere uitleg niet begrijpt. Maar wat als hij ingewikkeldere boodschappen wél begrijpt en alleen moeite heeft om zelf zinnen te maken?

Het omgekeerde kan ook. Een meisje van acht vertelt enthousiast over haar favoriete onderwerp. Ze gebruikt lange zinnen en kent opvallend veel moeilijke woorden. Toch raakt ze in de war wanneer de leerkracht zegt: ‘Leg het boek dat naast je schrift ligt in de kast achter mijn bureau.’ Haar woordenschat klinkt volwassen, maar het begrijpen van de onderlinge relaties tussen woorden kost haar moeite.

Dit zijn denkbeeldige voorbeelden, maar ze illustreren een belangrijk onderscheid. Taal begrijpen en taal gebruiken zijn twee verschillende vaardigheden. We ontwikkelen ze vaak in samenhang, maar ze hoeven niet in hetzelfde tempo te groeien. Dat inzicht is niet nieuw. Wat wel nieuw is, is de omvang van het onderzoek dat deze verschillen zichtbaar maakt.

Twee kanten van taal

Onderzoekers van Amerikaanse universiteiten analyseerden gegevens van 62.414 kinderen en jongeren met autisme, tussen de 4 en 22 jaar. De gemiddelde leeftijd lag rond de zeven jaar. De wetenschappers gebruikten vragenlijsten die ouders via een taaltrainingsapp hadden ingevuld. Daarin beschreven zij onder meer welke opdrachten hun kind begreep en hoe het zichzelf met gesproken taal uitdrukte.

Tot nu toe onderscheiden onderzoekers bij autisme vaak drie brede groepen:

  • mensen die zonder duidelijke taalproblemen spreken
  • mensen die wel spreken maar moeite hebben met taal
  • mensen die nauwelijks of niet spreken.

Die indeling klinkt overzichtelijk, maar ze gooit belangrijke verschillen op één hoop.

De drie lagen van begrijpen

Het nieuwe onderzoek laat zien dat taalbegrip zich in drie herkenbare patronen laat onderverdelen. Bij het zelf gebruiken van taal vonden de onderzoekers vier patronen. Wanneer ze beide vaardigheden combineerden, ontstonden vier veelvoorkomende taalprofielen.

Taal begrijpen begint met het herkennen van woorden en eenvoudige opdrachten. Denk aan je eigen naam herkennen of reageren op ‘stop’, ‘kom hier’ of ‘pak je jas’. Bij het eerste patroon dat de onderzoekers vonden, ligt de nadruk op dergelijke eenvoudige boodschappen.

Het tweede patroon gaat een stap verder. Iemand begrijpt dan ook hoe woorden elkaar aanvullen. Niet zomaar een appel, maar de groene appel. Niet de kleine doos, maar de grootste. Ook aantallen krijgen betekenis.

Het derde patroon omvat ingewikkeldere zinsconstructies. Daarbij draait het niet alleen om afzonderlijke woorden, maar vooral om de relaties ertussen. Neem deze twee zinnen:

  • De hond achtervolgt de kat.
  • De kat achtervolgt de hond.

De woorden zijn hetzelfde, maar hun volgorde verandert de betekenis volledig. Wie ingewikkeldere zinnen begrijpt, kan die verschillen verwerken. Ook begrippen als ‘achter’, ‘onder’, ‘voordat’ en ‘nadat’ vragen om zulke vaardigheden. Hetzelfde geldt voor verhalen. Om een verhaal te volgen, moet je onthouden wat eerder gebeurde en begrijpen hoe de gebeurtenissen met elkaar samenhangen.

De onderzoekers vonden deze drie patronen duidelijk terug in hun gegevens. Toch betekent dit niet dat iedereen dezelfde ontwikkelingsroute volgt of dat taalbegrip altijd in keurige stappen vooruitgaat. Bovendien kan iemand een opdracht niet uitvoeren om heel andere redenen dan gebrekkig taalbegrip. Denk aan afleiding, spanning, overprikkeling of motorische problemen. Of gewoon ‘geen zin’. Niet reageren is dus niet automatisch hetzelfde als niet begrijpen.

Spreken kent meer dan één vorm

Bij het zelf gebruiken van gesproken taal vonden de onderzoekers vier patronen:

  • Sommige deelnemers gebruikten nauwelijks of geen gesproken woorden.
  • Anderen communiceerden vooral met losse woorden, zoals ‘eten’, ‘buiten’ of ‘klaar’.
  • Een derde groep gebruikte zinnen om wensen en gedachten uit te drukken.
  • De vierde groep kon meerdere zinnen achter elkaar gebruiken en gesprekken voeren.

Opvallend genoeg vielen deze vier patronen niet volledig samen met de drie patronen van taalbegrip. De onderzoekers vonden vervolgens vier veelvoorkomende combinaties:

Gesproken taalTaalbegrip
Nauwelijks of niet sprekenVooral losse woorden en eenvoudige opdrachten begrijpen
Vooral losse woorden gebruikenOok kleuren, maten en aantallen begrijpen
Zinnen gebruikenEenvoudige woordcombinaties en beschrijvingen begrijpen
Uitgebreid spreken en gesprekken voerenOok ingewikkelde zinnen en verhalen begrijpen

Dit zijn vereenvoudigde beschrijvingen van de patronen in het onderzoek, geen vaste categorieën waarin iedereen past. De onderzoekers zagen namelijk ook minder gebruikelijke combinaties. Zo kan iemand weinig of niet spreken, maar wel ingewikkelde zinnen begrijpen. Juist zulke uitzonderingen maken duidelijk waarom het weinig zin heeft om één algemeen taalniveau aan iemand toe te kennen.

Wat de indeling verbergt

De maatschappelijke betekenis gaat verder dan taalonderzoek alleen. We verbinden taalgebruik namelijk vaak onbewust aan intelligentie. Iemand die soepel formuleert, komt al snel slim en zelfstandig over. Iemand die weinig spreekt krijgt eerder eenvoudige vragen en uitleg.

Maar taalvaardigheid is niet hetzelfde als intelligentie. Het onderzoek onderzocht bovendien niet rechtstreeks de intelligentie van alle deelnemers. Daarover kunnen we dus geen conclusies trekken op basis van hun taalprofiel, maar toch heeft het onderscheid praktische gevolgen.

Een kind dat weinig spreekt, krijgt misschien onvoldoende uitdagend onderwijs omdat volwassenen zijn begrip onderschatten. Een kind dat vlot praat, krijgt mogelijk juist te ingewikkelde instructies en raakt daardoor gefrustreerd.

Ook bij volwassenen met autisme kunnen dergelijke misverstanden ontstaan, al onderzocht deze studie vooral kinderen. Denk bijvoorbeeld aan iemand die tijdens een sollicitatiegesprek uitstekend uit zijn woorden komt, maar moeite heeft met lange mondelinge instructies. De werkgever kan dan ten onrechte aannemen dat alle communicatie vanzelf gaat. Of denk aan iemand die tijdens een gesprek weinig zegt. Een gesprekspartner kan dat uitleggen als onbegrip of desinteresse, terwijl die persoon misschien gewoon wat meer tijd nodig heeft om een antwoord te formuleren.

Dagelijks leven

Wie wil ontdekken wat iemand begrijpt, kan beginnen met verschillende manieren van communiceren. Stel bijvoorbeeld niet uitsluitend vragen waarop iemand mondeling moet antwoorden. Soms kan iemand beter laten zien wat hij begrijpt door iets aan te wijzen, een keuze te maken of een handeling uit te voeren. Veel mensen met autisme geven bovendien aan dat ze veel liever (en beter!) kunnen schrijven dan praten.

Bij gesproken instructies helpt het om te letten op de opbouw van de boodschap. Een lange zin kan verschillende opdrachten bevatten die afzonderlijk prima te begrijpen zijn, maar samen te veel vragen. Bijvoorbeeld de instructie: ‘Wanneer je klaar bent met het verslag, stuur je het naar mij en berg je de papieren die je niet meer nodig hebt op in de kast.’ Die kun je ook opdelen in drie duidelijke stappen. Dat maakt de opdracht overzichtelijker zonder de inhoud kinderachtig te maken.

Schriftelijke uitleg, afbeeldingen of een stappenplan kunnen eveneens helpen. Welke ondersteuning prettig werkt, verschilt per persoon. Sommige mensen begrijpen geschreven informatie gemakkelijker dan gesproken taal, terwijl anderen juist meer baat hebben bij mondelinge toelichting.

Bij mensen die niet of nauwelijks spreken, verdienen alternatieve communicatiemiddelen aandacht. Denk aan gebaren, pictogrammen of een apparaat waarmee iemand woorden en zinnen kan selecteren.

Het belangrijkste blijft om niet te snel conclusies te trekken. Vraag waar mogelijk wat iemand prettig vindt. Geef ruimte om op een andere manier te antwoorden. En kijk naar wat iemand in verschillende situaties daadwerkelijk begrijpt en nodig heeft.

Daarbij hoort ook een belangrijke waarschuwing: probeer niet koste wat kost ingewikkeldere communicatie af te dwingen. Meer woorden zijn niet automatisch betere communicatie. Het doel is dat iemand zich kan uitdrukken, informatie kan begrijpen en invloed kan uitoefenen op zijn eigen leven.

Wat we nog niet weten

Een onderzoek onder ruim 62.000 mensen klinkt indrukwekkend. Toch heeft ook deze studie duidelijke beperkingen.

Alle gegevens kwamen uit vragenlijsten die ouders invulden. De onderzoekers beoordeelden de deelnemers dus niet allemaal zelf. Ouders kennen hun kinderen vaak bijzonder goed, maar kunnen vaardigheden ook verkeerd inschatten.

Daarnaast gebruikten de gezinnen vrijwillig een app voor taaltraining. Daardoor vormt de onderzoeksgroep waarschijnlijk geen goede afspiegeling van alle mensen met autisme. Vooral jonge kinderen en gezinnen die actief ondersteuning zoeken, waren sterk vertegenwoordigd.

De gevonden taalprofielen zijn bovendien beschrijvingen van patronen. Ze vertellen niet hoe iemand zich in de toekomst zal ontwikkelen. Evenmin bewijst het onderzoek dat begeleiding volgens deze indeling betere resultaten oplevert.

Daarvoor is vervolgonderzoek nodig, liefst met directe beoordelingen en met inbreng van mensen met autisme zelf. Hun ervaringen kunnen helpen bepalen welke verschillen in taalvaardigheid werkelijk belangrijk zijn in het dagelijks leven.

Gankin, K., Venkatesh, R., Khokhlovich, E. & Vyshedskiy, A. (2026). Receptive and expressive language phenotyping in over 62,000 autistic individuals. npj Science of Learning, 11, artikel 63. https://doi.org/10.1038/s41539-026-00445-3

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *