Voor sommige mensen met autisme kunnen tal van zintuiglijke prikkels bijzonder onaangenaam zijn. Soms doen ze zelfs pijn. Wetenschappers ontdekken steeds meer over de manier waarop mensen met autisme hun omgeving ervaren. En daarbij groeit een belangrijk inzicht: misschien moeten we niet alleen proberen mensen beter met prikkels te laten omgaan, maar vooral ook hun omgeving veranderen. Begrip en een beetje aanpassing maken dan een groot verschil.
Wat voor de één normaal is, doet de ander pijn
Stel je voor dat je in een restaurant zit. Je probeert een gesprek te voeren, maar hoort tegelijkertijd het gerinkel van bestek, het geroezemoes van andere gasten en achtergrondmuziek uit de luidsprekers. Ook ruik je allerlei gerechten.
De meeste mensen kunnen een groot deel van die informatie naar de achtergrond verdringen. Ze doen dat min of meer automatisch. Bij sommige mensen met autisme lukt dat echter minder goed. Of helemaal niet. Verschillende prikkels blijven dan om aandacht vragen. Het kost dan steeds meer moeite om een gesprek te volgen. Een volgende fase is een gevoel van ‘overload’, er lukt niks meer. Uiteindelijk wil je vooral weg, weg uit de kolkende brij van prikkels die zich in alle hevigheid blijven opdringen.
Prikkelgevoeligheid hoort voor veel mensen bij autisme. Toch kreeg dit onderwerp lange tijd minder wetenschappelijke aandacht dan bijvoorbeeld sociale communicatie. Dat is opmerkelijk, want zintuiglijke ervaringen beïnvloeden vrijwel alles: van eten en slapen tot werken, leren en sociale contacten.
De bekende Amerikaanse hoogleraar Temple Grandin, die zelf autisme heeft, beschreef hoe harde geluiden haar als kind letterlijk pijn deden. Het knappen van een ballon voelde voor haar als een explosie vlak bij haar oor.
Niet iedereen ervaart prikkels hetzelfde
Prikkelgevoeligheid kent verschillende vormen. Sommige mensen ervaren geluid, licht of aanrakingen bijzonder sterk. Anderen merken bepaalde prikkels juist minder goed op. En weer anderen zoeken bewust intense zintuiglijke ervaringen op.
Die verschillen kunnen zelfs binnen één persoon voorkomen. Iemand kan bijvoorbeeld nauwelijks tegen onverwachte geluiden, maar volop genieten van harde metalmuziek via een hoofdtelefoon. Het verschil zit dan niet noodzakelijk in het volume, maar in de voorspelbaarheid, de controle en de aan- of afwezigheid van andere prikkels.
Ook leeftijd speelt mogelijk een rol. Onderzoek bij kinderen laat zien dat hun zintuiglijke voorkeuren en gevoeligheden kunnen veranderen tijdens het opgroeien. Sommige jonge kinderen zoeken veel prikkels op, terwijl op latere leeftijd juist vermijding en overgevoeligheid meer opvallen. Dat geldt overigens niet voor iedereen. Wie wil begrijpen wat iemand nodig heeft, moet kijken naar de individuele ervaringen. Niet alleen naar de diagnose.
Waarom wennen niet altijd werkt
‘Je moet er gewoon wat vaker naartoe, dan wen je er vanzelf aan.’ Het klinkt logisch en wie het zegt zal het ongetwijfeld goed bedoelen. Wie regelmatig met een vervelende prikkel te maken krijgt, zou daar idealiter gaandeweg minder last van moeten hebben. Maar zo werkt het niet altijd. Hersenen kunnen zich wel aanpassen aan terugkerende prikkels. Daardoor horen we bijvoorbeeld na een tijdje nauwelijks meer dat de ventilator draait of dat de klok tikt. Onderzoek wijst er echter op dat deze gewenning bij sommige mensen met autisme anders verloopt, vooral bij geluid.
Een andere factor is het vermogen om onbelangrijke prikkels naar de achtergrond te verschuiven. Als dat bij de mens ingebouwde mechanisme minder goed werkt, blijft een omgeving veel aandacht vragen, ook wanneer je er regelmatig komt, zoals de bedrijfskantine of de kantoortuin. Of de huiskamer waar je huisgenoten televisie kijken.
Bovendien maakt het uit of iemand zelf invloed heeft op een prikkel. Een persoon aanraken wanneer je daar zelf voor kiest, kan heel anders voelen dan wanneer iemand je onverwacht aanraakt.
Dat betekent niet dat gewenning altijd onmogelijk is. Wel dat herhaaldelijk blootstellen niet automatisch helpt. Soms neemt de belasting juist toe, zeker wanneer iemand weinig controle heeft over de situatie.
Achter gedrag schuilt soms overbelasting
Een verjaardag waarop iemand plotseling stilvalt. Een werknemer die geïrriteerd reageert op een eenvoudige vraag. Een leerling die zich terugtrekt tijdens de pauze. Zulke situaties krijgen vaak, vanuit neurotypisch perspectief, een eenvoudige verklaring opgeplakt. Iemand zou dan ongeïnteresseerd, onvriendelijk of weinig flexibel zijn. Maar misschien vraagt de omgeving op dat moment simpelweg te veel.
Prikkelverwerking staat namelijk niet los van emoties, aandacht en gedrag. Wanneer het brein voortdurend geluiden, bewegingen en andere indrukken moet verwerken, blijft er mogelijk minder ruimte over voor een gesprek, een ingewikkelde opdracht of het beheersen van frustratie. Onderzoek laat in dat kader dan ook verbanden zien tussen zintuiglijke gevoeligheden, emotionele regulatie en sociaal functioneren.
Eten en de verwerking van prikkels
Voor iemand die weinig moeite heeft met eten, klinkt het misschien vreemd: een smaakvol gerecht weigeren omdat de structuur niet goed voelt. Toch kunnen juist die eigenschappen doorslaggevend zijn. Denk aan een tomaat die onverwacht zacht wordt in je mond, een saus met kleine stukjes of verschillende ingrediënten die elkaar raken op een bord.
Onderzoek naar selectief eten bij kinderen met autisme laat zien dat vooral gevoeligheid voor aanraking, smaak en geur hiermee samenhangt. In het betreffende onderzoek bleken bijvoorbeeld de ernst van de autismekenmerken en het intellectuele functioneren geen duidelijke verklaring voor die voedselvoorkeuren.
Dat is een belangrijk inzicht voor ouders, partners en begeleiders. Selectief eten hoeft dan ook niet voort te komen uit koppigheid, angst voor verandering of de behoefte om controle uit te oefenen. Soms veroorzaakt het eten zelf een bijzonder onaangename ervaring.
Een praktische aanpak begint daarom met nieuwsgierigheid. Gaat het om de smaak, de temperatuur, de geur of de structuur? Kan iemand hetzelfde ingrediënt misschien wel eten wanneer het anders is bereid? Natuurlijk blijft voldoende en gevarieerd eten belangrijk. Bij ernstige voedselbeperkingen kan professionele begeleiding nodig zijn. Maar dwang of eindeloze discussies aan tafel lossen een zintuiglijk probleem meestal niet op.
Wat wetenschappers nog niet begrijpen
Een van de opvallendste bevindingen uit recent onderzoek is dat lichamelijke metingen en persoonlijke ervaringen niet altijd overeenkomen. Onderzoekers maten bijvoorbeeld hoe het lichaam van kinderen en jongeren met autisme reageerde op verschillende prikkels. Daarbij vonden ze soms juist minder lichamelijke activiteit dan verwacht, terwijl er wel duidelijke zintuiglijke problemen waren. Dat lijkt tegenstrijdig. Je zou immers verwachten dat iemand die veel last heeft van prikkels ook een sterkere lichamelijke reactie laat zien.
Maar prikkelverwerking is ingewikkelder. Wat iemand bewust ervaart, hoe het zenuwstelsel reageert en wat anderen aan gedrag waarnemen, zijn verschillende zaken. Geen enkele meting vertelt het hele verhaal. Daar komt nog bij dat veel onderzoek zich richt op jongens. Meisjes met autisme krijgen aanzienlijk minder aandacht. Daardoor weten we bijvoorbeeld nog onvoldoende hoe prikkelgevoeligheid verandert tijdens het volwassen leven.
In een redactioneel artikel uit oktober 2026 pleiten onderzoekers, onder wie Temple Grandin, daarom voor een bredere onderzoeksaanpak. Niet alleen hersenscans en lichamelijke metingen, maar ook de ervaringen van mensen met autisme zelf moeten serieus meetellen.
Minder prikkels, meer mogelijkheden
Prikkelgevoeligheid verdwijnt niet doordat iemand zijn best doet. Maar relatief eenvoudige aanpassingen kunnen het dagelijks leven wel aanzienlijk prettiger maken. Denk bijvoorbeeld aan:
- Op het werk: een rustige werkplek, regelbare verlichting en de mogelijkheid om geconcentreerd te werken zonder voortdurende onderbrekingen.
- Thuis: rekening houden met storende achtergrondgeluiden, sterke geuren en onverwachte aanrakingen.
- In sociale situaties: vooraf vertellen wat iemand kan verwachten en ruimte bieden om zich even terug te trekken.
- Onderweg: een hoofdtelefoon, reizen buiten drukke momenten of een rustige plek om tussendoor bij te komen.
Belangrijk is dat zulke oplossingen persoonlijk blijven. De één heeft baat bij stilte, terwijl een ander zich juist beter kan concentreren met vertrouwde muziek. Ook volledige afzondering is niet voor iedereen wenselijk. Onderzoekers kijken daarnaast naar behandelingen die mensen helpen om zintuiglijke informatie beter te verwerken. Een overzicht van zestien onderzoeken naar zogeheten sensorische integratiebehandelingen liet verbeteringen zien op bepaalde uitkomsten. Toch verschilden de behandelingen en resultaten behoorlijk. Groter en beter opgezet onderzoek blijft nodig om vast te stellen voor wie welke aanpak echt werkt.
Een andere onderzoekslijn richt zich op het aanpassen van de omgeving. Zo onderzochten wetenschappers een school waar leerlingen gebruik konden maken van een speciaal ingerichte ruimte voor zintuiglijke rust. De eerste resultaten waren positief, al was het onderzoek te klein voor stevige conclusies. De gedachte erachter is eenvoudig: niet elke prikkel hoeft verdragen te worden wanneer je hem ook kunt verminderen.
Niet de mens, maar ook de omgeving veranderen
Lange tijd lag de nadruk vooral op de vraag hoe iemand zich beter kon aanpassen aan de omgeving. Hoe leert een kind drukte verdragen? Hoe kan een werknemer blijven functioneren in een rumoerige kantoorruimte? Hoe zorgen we dat iemand toch ‘gewoon gezellig’ meedoet aan sociale activiteiten? Daarmee gaan we er bewust of onbewust van uit dat de omgeving de norm is en de persoon (dus) moet veranderen.
Waarom zou een kantoor bijvoorbeeld voortdurend rumoerig moeten zijn? Welke nitwit heeft het idiote concept van kantoortuin bedacht en waarom bestaan ze nog steeds? Waarom verwachten we dat iedereen een drukke bijeenkomst prettig vindt? En waarom beschouwen we het dragen van een geluiddempende hoofdtelefoon als afwijkend, terwijl niemand opkijkt van een zonnebril bij fel zonlicht?
Dat betekent niet dat mensen met autisme nooit hoeven te oefenen met moeilijke situaties. Dat aanpassing aan een situatie voor hen niet geldt. Sommige prikkels zijn nu eenmaal onvermijdelijk. Het kan waardevol zijn om daar op een veilige, passende manier mee te leren omgaan. En… Aanpassing is niet hetzelfde als camoufleren, maskeren of jezelf tot ziekmakend toe weg te cijferen omdat neurotypische mensen de situatie toch ook gewoon kunnen hanteren.
Een samenleving die rekening houdt met verschillende manieren van waarnemen, hoeft daarvoor niet volledig op de schop. Soms begint verandering met een dimbare lamp, een stille ruimte of de eenvoudige vraag: ‘Wat zou deze omgeving voor jou prettiger maken?’ Dat is geen uitzonderingspositie creëren. Het is gewoon erkennen dat dezelfde wereld niet voor iedereen hetzelfde aanvoelt. Alle mensen zijn ongelijk.
Narzisi, A., Grandin, T., Fabbri-Destro, M. & Valagussa, G. (2026). Editorial: Sensory processing in autism: mechanisms, impacts and interventions. Frontiers in Psychiatry, 17, 1994957. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2026.1994957
Dit wetenschappelijke redactionele artikel bespreekt de bevindingen en beperkingen van verschillende onderzoeken naar zintuiglijke prikkelverwerking bij autisme. Het betreft geen afzonderlijk experimenteel onderzoek. De bron bevat tevens verwijzingen naar onderliggende bronnen.
