Ze haalt goede cijfers, komt haar afspraken na en lijkt haar leven behoorlijk op orde te hebben. Toch kost het haar ontzettend veel moeite om aan een eenvoudige taak te beginnen. Haar hoofd staat nooit stil, afspraken onthouden vraagt voortdurend aandacht en na een drukke week heeft ze het hele weekend nodig om bij te komen.
Niemand ziet hoe hard ze werkt om alles draaiende te houden. Totdat ze op internet iets leest over ADHD bij vrouwen. Plotseling vallen allerlei puzzelstukjes op hun plek. Maar wat betekent het als je jezelf herkent in ADHD zonder dat een arts of psycholoog die diagnose heeft gesteld? Is zo’n zelfdiagnose vooral een gevolg van sociale media, of kan deze juist helpen om jarenlang onbegrepen problemen te verklaren?
Zweedse onderzoekers spraken met vijftien jonge vrouwen die zichzelf als iemand met ADHD beschouwden, maar nooit officieel die diagnose hadden gekregen. Hun verhalen laten zien dat achter een zelfdiagnose vaak veel meer schuilgaat dan een paar herkenbare filmpjes op TikTok.
Waarom ADHD bij jonge vrouwen onzichtbaar kan blijven
Bij ADHD denken veel mensen nog altijd aan het drukke jongetje dat niet stil kan zitten, voortdurend door de klas roept en zijn schoolwerk vergeet. Dat beeld is niet helemaal onjuist, maar wel beperkt want ADHD kan zich ook veel minder opvallend uiten. Denk aan iemand die tijdens gesprekken voortdurend afdwaalt, moeite heeft om ergens aan te beginnen of urenlang piekert over alles wat nog moet gebeuren. Aan de buitenkant lijkt die persoon misschien rustig en geconcentreerd, terwijl het vanbinnen een complete chaos is.
Vooral dat laatste herkenden veel vrouwen uit het Zweedse onderzoek. Ze hadden moeite met aandacht, plannen en organiseren, maar veroorzaakten doorgaans weinig overlast. Daardoor vielen hun problemen niet op. Een deelneemster vertelde bijvoorbeeld dat ze op school tussen drukke jongens moest zitten, juist omdat ze zelf zo rustig was. Dat maakte het concentreren voor haar alleen maar moeilijker. Een ander beschreef hoe ze er kalm uitzag, terwijl het in haar hoofd voelde alsof overal sirenes en alarmen afgingen.
Dat betekent niet dat vrouwen met ADHD altijd rustig zijn, of dat jongens uitsluitend druk gedrag vertonen. ADHD kent verschillende verschijningsvormen. Ook spelen verwachtingen van ouders, leerkrachten en de samenleving een rol bij welk gedrag we opmerken. Wie stilletjes worstelt, krijgt nu eenmaal minder snel aandacht dan iemand die voortdurend de les verstoort.
‘Ik weet dat ik het kan, maar het lukt niet’
Heel lastig aan aandachts- en organisatieproblemen is dat je vaak precies weet wat je moet doen, zoals dat die rekening betaald moet worden. Je begrijpt de opdracht voor je studie. Je hebt alle spullen klaarliggen om het huis schoon te maken. Toch gebeurt er niets. Niet omdat je het onbelangrijk vindt. Niet omdat je geen zin hebt. Maar omdat het starten zelf zo’n enorme hindernis vormt.
Veel deelnemers stelden taken uit tot de deadline gevaarlijk dichtbij kwam. Sommigen hadden het gevoel dat ze moesten wachten op een magisch moment waarop ze eindelijk konden beginnen. Opmerkelijk genoeg konden dezelfde vrouwen zich soms urenlang concentreren op iets wat ze interessant vonden. Een van hen vertelde hoe ze een hele dag kon haken en daarbij zelfs vergat te eten.
Dat lijkt tegenstrijdig: hoe kun je moeite hebben met concentreren en tegelijkertijd urenlang volledig opgaan in een bezigheid? Bij ADHD gaat het niet simpelweg om een tekort aan aandacht. Het probleem zit vaak in het sturen en verdelen ervan. Een interessante activiteit kan alle aandacht opeisen, terwijl een saaie maar noodzakelijke taak nauwelijks op gang komt.
Wie telkens ervaart dat eenvoudige dingen niet lukken, kan aan zichzelf gaan twijfelen. Waarom kunnen anderen hun administratie gewoon bijhouden? Waarom lukt het een studiegenoot wel om op tijd te beginnen? Op den duur verandert een praktisch probleem dan nogal eens in een oordeel over jezelf.
De prijs van het brave meisje
Van meisjes verwachten we vaak dat ze vriendelijk, behulpzaam, verantwoordelijk en sociaal vaardig zijn. Ze moeten hun best doen op school, rekening houden met anderen en vooral niet te veel problemen veroorzaken. Natuurlijk gelden zulke verwachtingen niet uitsluitend voor meisjes. Toch kunnen traditionele rolpatronen ervoor zorgen dat meisjes extra hun best doen om aan het beeld van het ‘brave meisje’ te voldoen.
In het Zweedse onderzoek kwam dat sterk naar voren. Veel deelnemers waren gewend om goede cijfers te halen. Sommigen hadden op de basisschool nauwelijks hoeven leren. Toen de eisen op de middelbare school of tijdens hun vervolgopleiding toenamen, veranderde dat. Plotseling moesten ze zelfstandig plannen, grote hoeveelheden informatie verwerken en verschillende deadlines bewaken. Intelligentie en improvisatievermogen waren niet langer voldoende.
Wanneer je je identiteit grotendeels ontleent aan goede prestaties, kan iedere mislukking voelen als persoonlijk falen. En wanneer de buitenwereld blijft zeggen dat het toch goed gaat, wordt het moeilijk om uit te leggen hoeveel moeite dat succes werkelijk kost.
Een deelneemster beschreef hoe haar cijfers achteruitgingen toen ze naar een hoger onderwijsniveau ging. Ze haalde nog steeds behoorlijke resultaten, maar voor haar voelde het als een identiteitscrisis. Ze was altijd het slimme, succesvolle meisje geweest. Wie was ze eigenlijk als ze niet langer vanzelfsprekend goed presteerde? Hier raken ADHD-achtige problemen aan iets groters: eigenwaarde.
Goed functioneren kan ontzettend veel energie kosten
Stel je twee studenten voor die allebei een acht halen voor hetzelfde tentamen. De eerste heeft regelmatig gestudeerd, voldoende geslapen en nog tijd gehad voor vrienden. De tweede heeft nachten doorgewerkt, afspraken afgezegd, voortdurend tegen uitstelgedrag gevochten en is na afloop volledig uitgeput. Op papier presteren ze even goed. Hun dagelijkse werkelijkheid verschilt echter enorm.
Dat verschil tussen zichtbare prestaties en onzichtbare inspanning is belangrijk. De vrouwen uit het onderzoek hadden allerlei manieren ontwikkeld om hun problemen te compenseren. Ze maakten uitgebreide lijstjes, legden spullen altijd op dezelfde plek en planden hun dagen tot in detail. Sommige strategieën werkten uitstekend. Maar ze vroegen ook voortdurend aandacht en energie.
Een deelneemster reserveerde na een intensieve tentamenweek haar hele weekend om te herstellen. Anderen vertelden dat hun zorgvuldig opgebouwde systemen niet meer werkten zodra de druk toenam. Dit verklaart waarom iemand jarenlang redelijk goed kan functioneren en vervolgens toch vastloopt. Niet zozeer omdat de problemen plotseling erger worden, maar omdat de omstandigheden veranderen. Een nieuwe baan, zelfstandig wonen, kinderen krijgen of een ingewikkeldere studie kan de belasting verhogen.
Jezelf aanpassen om erbij te horen
De problemen beperkten zich niet tot school en werk. Ook sociale contacten vroegen veel inspanning. Verschillende deelnemers vertelden dat ze bewust observeerden hoe anderen zich gedroegen. Hoe begin je een gesprek? Wanneer stel je een vraag? Hoe zorg je ervoor dat iemand je aardig vindt? Ze ontwikkelden strategieën om sociaal soepel over te komen. Sommigen hadden zelfs via YouTube geleerd hoe je een praatje maakt.
Een andere opvallende ervaring was het aannemen van verschillende sociale rollen. Bij de ene vriendengroep gedroegen ze zich uitbundig, bij de andere juist terughoudend. Ze pasten hun manier van praten, reageren en omgaan met emoties aan de verwachtingen van hun omgeving aan.
Dit verschijnsel noemen onderzoekers ook wel camoufleren of maskeren. Het komt voor bij neurodivergente mensen, maar is zeker niet uitsluitend aan ADHD of autisme verbonden. Vrijwel iedereen past zijn gedrag tot op zekere hoogte aan sociale omstandigheden aan. Het verschil zit vooral in de hoeveelheid inspanning en de gevolgen.
Wanneer je voortdurend bezig bent om de juiste versie van jezelf te laten zien, kan sociaal contact uitputtend worden. Bovendien ontstaat een lastige vraag: waarderen mensen mij om wie ik werkelijk ben, of om de persoon die ik probeer te spelen?
Veel vrouwen beschreven gevoelens van eenzaamheid en onzekerheid. Ze waren bang om afgewezen te worden of anderen teleur te stellen. Tegelijkertijd vertelden sommigen hoe belangrijk het was om vrienden of een omgeving te vinden waar ze zichzelf konden zijn. Daar hoefden ze niet voortdurend op hun gedrag te letten. Acceptatie bleek minstens zo waardevol als het ontwikkelen van nóg betere sociale vaardigheden.
Waarom een zelfdiagnose betekenis kan hebben
De term zelfdiagnose roept nogal eens weerstand op. Iemand ziet een paar filmpjes over ADHD, herkent zichzelf en besluit vervolgens dat ze de aandoening heeft. Zo wordt het verschijnsel vaak voorgesteld, maar bij de Zweedse deelnemers lag het genuanceerder.
Sommigen herkenden eigenschappen van zichzelf bij familieleden of vrienden met ADHD. Anderen ontdekten oude schoolverslagen waarin concentratieproblemen stonden beschreven. Ook gesprekken, online informatie en zelftests speelden een rol. Vaak ging het om een zoektocht die al jaren duurde.
Een mogelijke verklaring vinden voor je problemen kan enorme gevolgen hebben voor hoe je naar jezelf kijkt. Wie jarenlang denkt lui, slordig of dom te zijn, kan zichzelf ineens vanuit een ander perspectief bekijken. Misschien ligt het probleem niet uitsluitend bij een gebrek aan inzet. Misschien vraagt het eigen brein om een andere aanpak.
De onderzoekers zagen dat deze nieuwe manier van kijken bij verschillende vrouwen bijdroeg aan zelfacceptatie. Opvallend was dat de meesten hun vermoedelijke ADHD niet voortdurend met anderen bespraken. De zelfdiagnose diende vooral om zichzelf beter te begrijpen, niet om erkenning van de buitenwereld af te dwingen.
Dat onderscheid verdient aandacht. Een zelfdiagnose is immers geen medische vaststelling. Maar het proces van jezelf herkennen in bepaalde ervaringen kan wél betekenisvol zijn, zelfs wanneer later blijkt dat de verklaring anders ligt.
Herkenning is nog geen diagnose
Er zit ook een risico aan deze zoektocht. Veel kenmerken die mensen met ADHD beschrijven, komen eveneens voor bij mensen zonder ADHD. Iedereen stelt immers weleens iets uit, vergeet afspraken of raakt afgeleid. Concentreren op iets dat je interesse heeft is voor iedereen eenvoudiger dan de aandacht vasthouden op iets dat louter ‘moet’. Ook angst, depressie, slaapproblemen, langdurige stress en leerproblemen kunnen klachten veroorzaken die op ADHD lijken.
Een herkenbaar filmpje op TikTok kan alleen daarom al nooit vaststellen of iemand daadwerkelijk ADHD heeft. Hetzelfde geldt voor een online vragenlijst. Een goede diagnostische beoordeling kijkt onder andere naar de ontwikkeling vanaf de kindertijd, de ernst en duur van de klachten en de invloed ervan op verschillende levensgebieden. Ook onderzoekt een professional of andere verklaringen beter passen.
Dat is geen poging om iemands ervaringen in twijfel te trekken. Integendeel. Het is juist belangrijk om te begrijpen waar problemen vandaan komen, omdat de juiste ondersteuning daarvan kan afhangen.
Het Zweedse onderzoek laat deze onzekerheid nadrukkelijk bestaan. Alle vijftien deelnemers scoorden hoog op een vragenlijst voor ADHD-achtige kenmerken, maar niemand had een formele ADHD-diagnose. De onderzoekers konden dus niet vaststellen hoeveel vrouwen daadwerkelijk ADHD hadden. Hun onderzoek vertelt ons vooral hoe mensen betekenis geven aan hun moeilijkheden wanneer een officiële verklaring ontbreekt.
Waarom sommige vrouwen twijfelen over onderzoek
Je zou verwachten dat iemand die jarenlang vermoedt ADHD te hebben, graag duidelijkheid wil, maar dat bleek niet vanzelfsprekend. Sommige vrouwen wilden wel graag professionele hulp, maar waren bang dat een onderzoek niets zou opleveren. Misschien functioneerden ze immers te goed om aan de diagnosecriteria te voldoen?
Anderen vreesden dat een officieel label hun kansen op de arbeidsmarkt zou beïnvloeden of dat mensen anders naar hen zouden gaan kijken. En dan waren er nog praktische hindernissen: wachtlijsten, de kosten en moeite om een diagnostisch traject te organiseren en te doorlopen.
Een deelneemster vertelde bijvoorbeeld dat ze jaren eerder een mogelijkheid voor onderzoek had gekregen. Ze hoefde alleen maar op een link in een e-mail te klikken. Vijf jaar later had ze dat nog steeds niet gedaan. Dat klinkt misschien vreemd, maar juist problemen met plannen, beslissen en taken starten kunnen het zoeken naar hulp ingewikkeld maken.
Daar komt bij dat niet iedereen onmiddellijk behoefte heeft aan een officiële diagnose. Sommige vrouwen hadden inmiddels voldoende manieren gevonden om hun dagelijks leven vorm te geven. Dat neemt niet weg dat professionele diagnostiek voordelen kan bieden, zoals duidelijkheid, gerichte behandeling en toegang tot bepaalde vormen van ondersteuning.
Wanneer ligt het probleem bij de persoon?
De onderzoekers stellen ook een ongemakkelijke vraag. Wat gebeurt er wanneer we van jonge vrouwen verwachten dat ze op vrijwel ieder terrein succesvol zijn? Ze moeten goede cijfers halen, een carrière opbouwen, sociaal vaardig zijn, aantrekkelijke relaties onderhouden, gezond leven en liefst ook nog voortdurend aan zichzelf werken. Als iemand onder al die verwachtingen bezwijkt, zoeken we al snel naar een verklaring.
Maar wat als een deel van het probleem bij de soms torenhoge verwachtingen zelf ligt? Dit raakt aan het begrip medicalisering: de neiging om problemen uit het dagelijks leven vanuit een medische of psychologische invalshoek te verklaren. Dat kan nuttig zijn wanneer daardoor aandoeningen beter worden herkend. Maar het kan ook betekenen dat normale verschillen tussen mensen of problemen die voortkomen uit maatschappelijke omstandigheden ook als een stoornis worden beschouwd.
Tegelijk moeten we oppassen voor het omgekeerde. Het bestaan van hoge maatschappelijke verwachtingen betekent natuurlijk niet dat ADHD geen reële aandoening is. Beide verklaringen kunnen naast elkaar bestaan. Iemand kan ADHD hebben én vastlopen doordat haar omgeving weinig rekening houdt met verschillen in aandacht, energie en organisatievermogen. Het is daarom te eenvoudig om uitsluitend te vragen hoe iemand beter kan leren functioneren. We kunnen ook vragen waarom scholen, werkgevers en sociale omgevingen zo vaak dezelfde manier van functioneren verwachten. Waarom worden we allemaal, ondanks onze individuele verschillen, in dezelfde maatschappelijke mal geperst?
Een diagnose is geen toelatingsexamen voor zelfkennis
Wat kun je doen wanneer je jezelf herkent in deze verhalen? Allereerst helpt het om onderscheid te maken tussen de problemen die je ervaart en de verklaring die je daarvoor vermoedt. Je hoeft niet per se te weten of je wel of geen ADHD hebt om serieus te nemen dat plannen, concentreren of sociale contacten je veel energie kosten. Een paar praktische mogelijkheden:
- Kijk niet alleen naar wat je bereikt, maar ook naar hoeveel inspanning en hersteltijd daarvoor nodig zijn.
- Onderzoek welke situaties je problemen vergroten. Denk aan onduidelijke opdrachten, veel onderbrekingen of verschillende deadlines tegelijk.
- Gebruik hulpmiddelen die bij je passen, zoals herinneringen, vaste routines, een overzichtelijke agenda of iemand die helpt om een taak te starten.
- Bespreek concrete behoeften met mensen in je omgeving, zonder dat je daarvoor meteen een diagnose hoeft te noemen.
- Zoek professionele hulp wanneer problemen aanhouden, je welzijn aantasten of je dagelijks functioneren beperken. Een huisarts kan in Nederland of Vlaanderen een eerste aanspreekpunt zijn.
Misschien blijkt uiteindelijk dat je ADHD hebt. Misschien speelt er iets anders, of gaat het om een combinatie van factoren. Hoe dan ook is een diagnose geen toelatingsexamen voor zelfkennis. Je mag serieus nemen wat je ervaart, ook wanneer je nog niet precies weet hoe je het moet noemen.
Tot slot
Wat het onderzoek zichtbaar maakt, is hoe eenzaamheid kan ontstaan wanneer iemand voortdurend moeite heeft om aan verwachtingen te voldoen, terwijl vrijwel niemand die moeite opmerkt. Niet iedereen die goed presteert, functioneert ook zonder problemen. Niet iedereen die rustig is, ervaart rust. En niet iedereen die zichzelf herkent in ADHD, zoekt simpelweg naar een etiket. Soms zoekt iemand vooral naar een begrijpelijke verklaring voor een leven dat van buitenaf gemakkelijker lijkt dan het van binnen voelt.
Frick, M. A., Cederlid, C., Hegdal, L. & Grimell, J. (2026). Flying under the radar: a qualitative examination of self-diagnosed ADHD and identity formation in young women. BMC Psychology, 14, artikel 1435. https://doi.org/10.1186/s40359-026-05732-7
