Helpt CGT bij volwassenen met ADHD?

ADHD bij volwassenen is allang niet meer alleen een verhaal over vergeten sleutels, eindeloze to-dolijstjes en drie halflege koffiekopjes op tafel. Voor veel mensen gaat het ook over werk dat nét niet lukt zoals bedoeld, relaties die schuren, een hoofd dat alle kanten op schiet en een hardnekkig gevoel van: waarom kost alles mij zoveel extra moeite?

Dan komt vanzelf de volgende vraag: wat helpt eigenlijk echt? Medicatie kan veel betekenen, maar lang niet iedereen is daarmee voldoende geholpen. En zelfs als medicijnen goed werken, blijft er vaak nog van alles over: chaos, uitstelgedrag, emotionele ontploffingen, schaamte, slechte routines of gewoon het gevoel dat het dagelijks leven een ingewikkelder bouwpakket is dan bij andere mensen.

Daar komt CGT om de hoek kijken: cognitieve gedragstherapie. Niet als magische resetknop, maar als training in slimmer omgaan met een brein dat niet vanzelf op de gebruiksaanwijzing van de gemiddelde agenda reageert. De interessante vraag is alleen: werkt zo’n behandeling voor iedereen met ADHD ongeveer hetzelfde? Of maakt het uit of iemand vooral worstelt met onoplettendheid, of juist met een combinatie van onoplettendheid, impulsiviteit en innerlijke of uiterlijke onrust?

CGT staat voor cognitieve gedragstherapie. Het is een vorm van psychotherapie die kijkt naar de wisselwerking tussen gedachten, gevoelens en gedrag. Het uitgangspunt is simpel: wat iemand denkt over een situatie, heeft invloed op hoe diegene zich voelt en wat diegene vervolgens doet. En andersom werkt dat ook zo.

Een voorbeeld. Iemand maakt een fout op het werk en denkt meteen: zie je wel, ik kan dit niet. Zo’n gedachte kan leiden tot stress, schaamte of somberheid. Daarna volgt vaak gedrag dat het probleem groter maakt, zoals uitstellen, vermijden of opgeven. CGT probeert die cirkel te doorbreken.

Dat gebeurt niet alleen door te praten, maar ook, en vooral, door oefenen. Samen met een behandelaar leert iemand automatische gedachten herkennen, onderzoeken of die wel kloppen, en ze stap voor stap vervangen door gedachten die realistischer en behulpzamer zijn. Tegelijk wordt gekeken naar gedrag: wat doet iemand nu, wat werkt averechts, en welk alternatief gedrag zou beter helpen?

CGT is meestal praktisch en doelgericht. Er wordt vaak gewerkt met opdrachten, schema’s, oefeningen en kleine stappen in het dagelijks leven. Het is dus geen therapie waarbij iemand alleen maar eindeloos over vroeger praat, al kan het verleden wel worden meegenomen als dat nodig is.

Bij ADHD kan CGT bijvoorbeeld helpen bij plannen, omgaan met afleiding, uitstelgedrag, emotieregulatie en hardnekkige negatieve gedachten zoals ik mislukt toch altijd. CGT geneest ADHD niet, maar kan wel helpen om er slimmer, milder en effectiever mee om te gaan.

Een recente Spaanse analyse van een gerandomiseerde trial bij 80 volwassenen met ADHD probeerde precies uit te pluizen of CGT behulpzaam kan zijn bij ADHD. En het korte antwoord is: ja, CGT helpt duidelijk, maar de manier waarop verbetering zichtbaar wordt kan per ADHD-profiel verschillen.

ADHD is niet altijd hetzelfde

Wie aan ADHD denkt, denkt vaak aan druk gedrag. Maar bij volwassenen ziet ADHD er lang niet altijd zo uit. Er zijn grofweg drie verschillende presentaties, vroeger vaak “subtypes” genoemd.

Strikt genomen spreken professionals tegenwoordig meestal niet meer van subtypes, maar van presentaties. Dat woord is gekozen omdat ADHD in de loop van het leven van vorm kan veranderen. Iemand die als kind heel druk en impulsief was, kan als volwassene minder zichtbaar hyperactief zijn, maar nog steeds duidelijke ADHD-klachten hebben. In de DSM-5-TR worden drie presentaties onderscheiden.

In deze studie ging het om twee groepen: mensen met een overwegend onoplettend profiel en mensen met een gecombineerd profiel.

Bij een overwegend onoplettend profiel draait het vaker om verdwalen in gedachten, moeite met plannen, dingen kwijtraken, uitstelgedrag, mentale mist en het gevoel dat taken maar niet “aan” springen. Bij het gecombineerde profiel komen daar meer kenmerken van impulsiviteit en rusteloosheid bij. Dat hoeft niet te betekenen dat iemand de hele dag op tafels springt. Bij volwassenen zit die hyperactiviteit vaak meer vanbinnen: gejaagdheid, niet kunnen afschakelen, snel reageren, snel praten, snel beslissen en achteraf denken: waarom deed ik dat nou weer?

Dat onderscheid is niet alleen interessant voor diagnostische fijnproevers. Het kan ook iets zeggen over welke problemen op de voorgrond staan. Iemand met een vooral onoplettend profiel kan vastlopen op overzicht, structuur en het volhouden van aandacht. Iemand met een gecombineerd profiel heeft daar misschien óók last van, maar daarnaast meer gedoe met impulscontrole, emotionele ontregeling en botsingen in het dagelijks leven.

Waarom CGT juist bij ADHD zo interessant is

Bij cognitieve gedragstherapie denken veel mensen aan somberheid, angst of piekeren. Maar CGT kan ook heel bruikbaar zijn bij ADHD. Niet omdat je er ADHD mee wegtherapeert (voor wie van taal houdt…), maar omdat je er vaardigheden mee kunt trainen die het verschil maken tussen “ik weet best wat ik moet doen” en “het lukt me ook om het echt te doen”. Denk aan:

• plannen in plaats van alleen hopen;
• taken opdelen in hapklare stukken;
• leren omgaan met afleiding;
• negatieve gedachten herkennen, zoals “ik faal toch altijd”;
• impulsen leren afremmen;
• emoties eerder opmerken voordat ze over je heen denderen;
• terugval herkennen en opvangen.

Dat klinkt misschien minder spectaculair dan een nieuw medicijn of een breinhack op social media, maar juist die saaie, concrete vaardigheden zijn vaak goud waard. Een agenda werkt pas als je hem ook opent. Een planning werkt pas als je niet bij de eerste hindernis mentaal uit het raam springt. En een goed voornemen werkt pas als je genoeg grip hebt op je aandacht en je emoties.

Wat onderzocht werd

De onderzoekers keken naar 80 volwassenen met ADHD die groeps-CGT kregen. De ene helft volgde een korte versie van 6 sessies, de andere helft een uitgebreidere versie van 12 sessies. Beide trajecten liepen wekelijks en duurden per sessie 90 minuten.

Belangrijk om erbij te zeggen: dit was geen onderzoek naar “CGT in plaats van medicatie”. De deelnemers gebruikten al ADHD-medicatie. De vraag was dus vooral wat CGT daar nog extra bovenop deed.

Werkt therapie anders bij het gecombineerde profiel?

Ja, een beetje — maar niet op een simpele, zwart-witte manier. De grote lijn was dat beide groepen erop vooruitgingen. Dat gold voor ADHD-klachten, algemeen functioneren en emotionele klachten. De behandeling werkte dus breed, en niet alleen voor één soort ADHD-volwassene.

Toch viel er iets op. Mensen met het gecombineerde profiel lieten een steilere afname zien van de kernsymptomen van ADHD. Simpel gezegd: hun klachten daalden sneller of duidelijker op de hoofdmaat van het onderzoek. Dat effect bleef overeind, ook toen de onderzoekers corrigeerden voor het feit dat deze groep bij de start al ernstiger klachten had.

Dat betekent niet automatisch dat het gecombineerde profiel “beter behandelbaar” is. Het kan ook betekenen dat deze groep meer last had van juist die klachten waar CGT goed op aangrijpt, zoals impulsiviteit, emotionele ontregeling en gedragsmatige chaos. Dan is er meer winst te boeken op precies die punten.

Voor mensen met een overwegend onoplettend profiel ligt dat subtieler. Hun problemen zijn vaak minder zichtbaar voor de buitenwereld, maar daarom niet minder slopend. Een hoofd vol mist, het niet op gang komen, mentale uitputting door voortdurende compensatie en telkens nét niet voldoen aan verwachtingen zijn moeilijker in één duidelijke symptoomscore te vangen. Wie vooral onoplettend is, kan dus óók veel baat hebben bij CGT, maar de vooruitgang laat zich misschien minder spectaculair meten.

Snelle winst of diepere verandering?

De vergelijking tussen 6 en 12 sessies is misschien wel het praktisch interessantste deel van het onderzoek. Want een korter traject klinkt aantrekkelijk. Minder tijd, minder belasting, mogelijk minder kosten en sneller plek voor meer mensen.

De uitkomst was verrassend nuchter. De korte versie deed het helemaal niet slecht. Op sommige observaties van ADHD-symptomen leek die zelfs iets beter te scoren. Maar op langere termijn kwam de uitgebreidere versie gunstiger uit de bus als het ging om functioneren in het dagelijks leven.

Dat verschil is belangrijk. Minder symptomen is fijn, maar beter functioneren is waar het leven echt van opknapt. Op tijd komen. Minder ruzie thuis. Minder administratieve ravage. Minder paniek bij deadlines. Beter volhouden op werk. Meer grip op geld, slaap en afspraken. Dat zijn de dingen waar mensen uiteindelijk hun winst op beoordelen. Hieronder vind je de kern in één oogopslag:

Vraag	6 sessies CGT	12 sessies CGT
Werkt het voor volwassenen met ADHD?	Ja, duidelijk	Ja, duidelijk
Effect op kernsymptomen	Goed	Goed
Praktisch en tijdsefficiënt	Sterk punt	Minder sterk
Winst op functioneren op langere termijn	Goed, maar mogelijk beperkter	Lijkt gunstiger
Wanneer extra zinvol?	Als snelle, haalbare start	Als er meer consolidatie nodig is

De boodschap is dus niet: kort is oppervlakkig en lang is altijd beter. De boodschap is eerder: kort kan verrassend veel doen, maar langer lijkt meer ruimte te geven om vaardigheden echt in het dagelijks leven te laten landen.

Minder chaos in je hoofd is nog niet hetzelfde als beter functioneren

Dat is misschien wel de belangrijkste les uit dit onderzoek. Veel deelnemers gingen qua symptomen stevig vooruit. Maar als je kijkt naar betrouwbaar meetbare verbetering in functioneren, lagen die percentages een stuk lager.

Dat klinkt minder feestelijk, maar het is eigenlijk heel herkenbaar. Iemand kan zich na therapie minder opgejaagd voelen en toch nog steeds achterlopen met administratie. Iemand kan minder impulsief reageren en toch nog niet stabiel genoeg zijn om werk, huishouden en sociale verplichtingen soepel te combineren. Iemand kan beter begrijpen wat er in het hoofd gebeurt, maar thuis nog steeds struikelen over wasmanden, inboxen en tijdsbesef.

David merkt na een paar weken CGT dat hij minder snel in paniek raakt als zijn planning instort. Vroeger gooide hij dan de hele dag weg. Nu pakt hij één taak opnieuw op. Dat is echte vooruitgang. Maar zijn belastingaangifte doet hij nog steeds op het allerlaatste moment, en zijn partner blijft gek worden van de chaos die hij achterlaat in de keuken.

Symptomen en functioneren lopen niet altijd netjes gelijk op. Dat is geen mislukking van therapie. Het is wel een realistische waarschuwing.

Wat dit betekent voor volwassenen met ADHD

Voor volwassenen met ADHD is dit eigenlijk hoopvol nieuws, mits je het goed leest. Dus niet als de overdreven versie: “CGT dé oplossing voor miljoenen ADHD-ers!”

Maar wel deze: “Goede, gerichte CGT kan verschil maken, ook als je al medicatie gebruikt en toch blijft worstelen.” En je hoeft niet per se meteen een lang traject in om effect te merken. Een compacte behandeling kan al veel opleveren, zeker als de basisvaardigheden goed worden aangeleerd.

Tegelijk laat het onderzoek zien dat de vraag niet alleen moet zijn: gaan de klachten omlaag? De betere vraag is: wordt het leven ook echt beter leefbaar?

Daarom is het slim om bij behandeling van volwassen ADHD niet alleen te letten op concentratie of innerlijke onrust, maar ook op:

• lukt werk of studie beter;
• is er minder overbelasting thuis;
• nemen conflicten af;
• is er meer grip op planning en administratie;
• lukt zelfzorg beter;
• is de terugval minder heftig als een week ontspoort.

Dat zijn vaak de uitkomsten die ertoe doen.

De praktijk

In de spreekkamer draait ADHD-zorg bij volwassenen vaak sterk om diagnose en medicatie. Logisch, want beide zijn belangrijk. Maar daarna begint pas het ingewikkelde deel: hoe bouw je een dagelijks leven dat niet elke week opnieuw uit de rails loopt?

Juist daar kan CGT of een andere vaardigheidsgerichte behandeling veel toevoegen. Niet iedereen heeft een lang traject nodig. Niet iedereen heeft genoeg aan een kort traject. En niet iedereen heeft baat bij precies dezelfde accenten. De één heeft vooral hulp nodig bij plannen en volhouden. De ander vooral bij emotieregulatie, uitbarstingen, relatiegedoe of impulsieve keuzes.

Dat pleit voor maatwerk: kijk goed naar het profiel, de klachten, de context en de doelen. Iemand met een overwegend onoplettend profiel en jarenlange uitputting op werk vraagt misschien om een andere nadruk dan iemand met een gecombineerd profiel die telkens vastloopt door impulsief gedrag, geldproblemen en relationele conflicten.

• Crespín, J. J., Corrales, M., Richarte, V., Parramon-Puig, G., Querol, P., Mestres, F., Ramos-Sayalero, C., Boix, M., Torrent, C., Fadeuilhe, C., Ramos-Quiroga, J. A., & Amoretti, S. (2026). Does Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder Predominant Presentation Matter? Examining Functional and Symptom Changes After Cognitive Behavioural Therapy. Clinical Psychology & Psychotherapy, 33, e70271. https://doi.org/10.1002/cpp.70271
• Corrales, M., García-González, S., Richarte, V., et al. (2024). Long-term efficacy of a new 6-session cognitive behavioral therapy for adults with attention-deficit/hyperactivity disorder: A randomized, controlled clinical trial. Psychiatry Research, 331, 115642. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2023.115642
• Liu, C. I., Hua, M. H., Lu, M. L., & Goh, K. K. (2023). Effectiveness of cognitive behavioural-based interventions for adults with attention-deficit/hyperactivity disorder extends beyond core symptoms: A meta-analysis of randomized controlled trials. Psychology and Psychotherapy, 96(2), 543-559. https://doi.org/10.1111/papt.12455
• Kooij, J. J. S., Bijlenga, D., Salerno, L., et al. (2019). Updated European Consensus Statement on Diagnosis and Treatment of Adult ADHD. European Psychiatry, 56, 14-34. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2018.11.001
• Yang, X., Zhang, L., Yu, J., & Wang, M. (2025). Short-term and long-term effect of non-pharmacotherapy for adults with ADHD: A systematic review and network meta-analysis. Frontiers in Psychiatry, 16, 1516878. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2025.1516878