Je hebt eindelijk tijd. Bank. Dekentje. Serie aan. En toch… voelt het alsof je iets fout doet. Alsof je stiekem betrapt wordt op “niks”. Je pakt je telefoon. Checkt mail. Scrolt je to-dolijst. Of je gaat “even snel” opruimen, want dat voelt tenminste nuttig.
Dat fenomeen krijgt de laatste jaren een naam: rustintolerantie (in het Engels vaak rest intolerance of rest resistance). Het betekent simpelweg: je kunt wel stoppen, maar je hoofd vindt van niet. Het zegt niet dat jij lui bent. Eerder het tegenovergestelde.
Rust klinkt als iets dat vanzelf gaat. Totdat je het probeert. Bij rustintolerantie gebeurt vaak dit:
- Je gaat zitten… en je voelt schuld of onrust.
- Je neemt vrij… en je denkt: straks loop ik achter.
- Je ligt in bed… en je brein opent spontaan een overzicht met “alles wat nog moet”.
Onderzoekers koppelen rustintolerantie aan gevoelens als schuld, schaamte en stress tijdens rust. En aan gedachten als: rust moet je verdienen of ik mag niet te lang pauzeren.
Je spreekt met jezelf af: “Ik ga vanavond echt chillen.” Drie minuten later denk je: “Als ik nu even de was doe, chill ik daarna met een beter gevoel.” En daarna? Dan “verdien” je nog steeds geen rust, want je brein verzint een nieuwe klus.
Rustintolerantie
Belangrijk: rustintolerantie staat niet als diagnose in een handboek. Het is een beschrijvend begrip: het helpt woorden geven aan iets wat veel mensen herkennen. Onderzoekers maakten zelfs vragenlijsten om het te meten. In een studie (vooral onder Chinese studenten) vonden ze vier terugkerende onderdelen:
- negatieve gevoelens (zoals schuld/schaamte bij rust)
- obsessief denken (blijven malen over taken)
- sociale vergelijking (anderen “doen meer”)
- cognitieve bias (denkfouten als: rust = zwakte)
Dat zijn geen rare eigenschappen. Dat zijn menselijke reflexen in een cultuur waar “druk” vaak gelijkstaat aan “goed”. Mensen die het niet druk hebben worden eerder gezien als ‘losers’ dan als slimme types die hun leven en werk op een constructieve manier ‘op de rails’ hebben staan.
Eigenwaarde op productiviteit
De kern lijkt vaak dit: je koppelt je waarde aan je output.
Als je (bewust of onbewust) denkt:
- Ik ben pas oké als ik nuttig ben
- Als ik stop, val ik door de mand
- Anderen gaan me voorbij
…dan voelt rust niet als herstel, maar als een risico.
In onderzoek naar “leisure guilt” (vrijetijdsschuld) zie je precies dat: mensen ervaren schuld als ze vrije tijd nemen, omdat werk moreel “beter” voelt. Alsof je een beter mens wordt van zwoegen.
En die gedachte zin stevig verankerd in onze cultuur en hoor je terug in varianten als:
- “Doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg!”
- “Niet zeuren, gewoon doorpakken!”
- “Je kunt toch nog best even…”
Sommige zinnen klinken gezellig nuchter. Totdat ze je rust kapen.
Je brein op vakantie, je gedachten niet
Rustintolerantie wordt extra zichtbaar tijdens vrije dagen en vakanties. Want dan verdwijnt de structuur die je normaal “aan” houdt. En ineens sta je oog in oog met… stilte.
In de VS zie je extreem duidelijke cijfers. Een factsheet van de U.S. Travel Association meldt dat 55% van de Amerikaanse werknemers niet al hun vrije dagen gebruikt – samen goed voor 768 miljoen ongebruikte vakantiedagen (cijfers uit Project: Time Off).
En zelfs als mensen wél vrij nemen dan werken ze vaak toch door. Een Qualtrics-onderzoek (2022) meldt dat 49% van de werkenden in de VS tijdens vakantie minstens één uur per dag werkt.
Oké, dat zijn Amerikaanse cijfers. Maar het mechanisme herken je overal: technologie maakt “even uit” lastig. Eén Teams-bericht kan je brein weer in werkstand zetten. En dat is precies het probleem: herstel vraagt om echte afstand. Niet om “vrije tijd met bijlagen”.
Verlof laten liggen doen wij óók
In Nederland lijkt vakantie nemen vaak makkelijker dan in de VS (we hebben minimaal wettelijke dagen, cao’s, etc.). Toch laten veel mensen dagen liggen. Een analyse op basis van ruim 1,2 miljoen geanonimiseerde loonstroken (Loket.nl / MKB Servicedesk) meldt dat 43,5% van de werknemers niet alle verlofdagen opmaakt. Gemiddeld schuift men 1,8 dag door naar het volgende jaar.
En dan komt er nog iets praktisch bij: niet alle dagen blijven onbeperkt geldig:
Nederland (globaal):
- Wettelijke vakantiedagen vervallen meestal een half jaar na het kalenderjaar waarin je ze opbouwde (dus vaak per 1 juli).
- In sommige situaties (bijvoorbeeld als ziekte of omstandigheden het opnemen echt onmogelijk maakten) kan een andere termijn gelden. De FNV noemt dat dagen dan langer geldig kunnen blijven (tot maximaal 5 jaar, afhankelijk van de situatie).
Vlaanderen/België (globaal):
- In principe neem je wettelijke vakantiedagen op tussen 1 januari en 31 december van het vakantiejaar. Overdragen mag normaal niet.
- Sinds 2024 bestaan er uitzonderingen als iemand dagen onmogelijk kon opnemen (bijv. door bepaalde omstandigheden), met een overdrachttermijn tot 24 maanden na het vakantiejaar.
Let op: regels kunnen per cao/sector en persoonlijke situatie verschillen. Zie dit als richtingaanwijzer, niet als juridisch advies. Maar psychologisch is de boodschap simpel: als je rust uitstelt, kan het later letterlijk verdampen.
De neerwaartse spiraal: Hoe rust “moet” wordt
Rustintolerantie is verraderlijk omdat het zichzelf voedt.
- Je voelt onrust bij pauze →
- Je werkt door om dat gevoel te dempen →
- Je raakt uitgeput →
- Je hebt méér rust nodig →
- Rust voelt nóg schuldiger (“ik had meer moeten doen”) →
- Je slaapt slechter, piekert meer →
- En hup: terug naar stap 1.
In een Turkse studie met jongvolwassenen zag men dat hogere rustintolerantie samenhing met meer slaapproblemen en meer emotionele stress. Bovendien leek zelfcompassie (milder zijn voor jezelf) een beschermende rol te spelen. Springer Nature Link
Nu komt de nuance: dit soort studies doet men vaak met studenten/jongvolwassenen en via vragenlijsten. Dat maakt het geen keihard “bewijs” voor iedereen. Maar het laat wel zien: dit is geen verzinsel. Het patroon bestaat, en het heeft gevolgen.
Rust is geen beloning na productiviteit. Rust is brandstof vóór productiviteit.
Je kunt niet eindeloos “aan” staan zonder bij te tanken. Je kent het van sporten: na 50 bicep curls neem je pauze (of je arm zegt: “Doei”). Met mentale inspanning werkt het net zo. Alleen voel je de schade vaak later: prikkelbaar, leeg, onrust/malen, dommer voelen dan normaal, slecht slapen, snel overprikkeld. Je systeem zoekt balans en rust helpt dat mogelijk maken.
Neurodivergent en altijd ‘aan’
Voor veel neurodivergente volwassenen wringt dit thema extra. Niet omdat autisme/ADHD “gelijkstaat” aan rustintolerantie – dat zou te kort door de bocht zijn – maar omdat een paar bekende valkuilen het kunnen versterken:
- Hyperfocus: je zit in de tunnel, en stoppen voelt als een noodstop.
- Alles-of-niets: óf je werkt, óf je “faalt”. Een half uurtje pauze voelt dan als “vals spelen”.
- Schakelmomenten kosten energie: juist de overgang van werk naar rust kan meer moeite kosten dan het werk zelf.
- Overprikkeling: je bent op, maar je brein blijft stuiteren. Dan voelt rust niet rustgevend, maar “te leeg” of juist “te veel”.
Wat helpt?
Je kunt rust trainen. Niet als spiritueel project, maar als praktische vaardigheid: Rust als tussenstation. Je stapt even uit, tankt bij, en je rijdt straks beter verder. Hier zijn negen concrete manieren.
1) Maak rust klein genoeg om niet eng te zijn
Als je brein alleen “echte rust” accepteert als een weekend weg (met perfecte planning), dan neem je het nooit. Begin met micro-rust:
- 3 minuten ogen dicht
- 5 minuten lopen zonder doel
- 10 minuten “niks hoeven”
Kleine rust is geen nep-rust. Het is instap-rust.
2) Geef je brein een eindpunt (anders blijft het ‘open’)
Veel onrust komt van open taken: “ik moet nog…”. Tip: schrijf vóór je pauze 3 zinnen op:
- Dit was mijn laatste stap
- Dit is de eerstvolgende stap
- Dit pak ik om [tijd] weer op
Je brein ontspant sneller als het weet: “het is geparkeerd, niet vergeten”.
3) Gebruik ‘actieve rust’ als stilzitten je gek maakt
Voor sommige mensen is bankhangen top. Voor anderen is het een martelkamer met kussens. Probeer dan:
- rustig wandelen
- iets simpels met je handen (afwas, lego, puzzel)
- douchen
- rommelen in de tuin/balkon
Rust gaat niet over “stil”, maar over ontprikkelen.
4) Train ‘zelfcompassie’ zonder zweverigheid
Zelfcompassie klinkt als geurkaarsen, maar het is eigenlijk een zin die je tegen jezelf kunt zeggen alsof je normaal tegen een vriend praat. In onderzoek rond rustintolerantie zag men dat zelfcompassie de klap kan dempen. Springer Nature Link Praktische vertaling:
- In plaats van: “Ik ben lui.”
- Zeg je: “Ik ben moe. Dat is een signaal, geen karakterfout.”
5) Stop met het vergelijken van jouw binnenkant met iemands buitenkant
Sociale vergelijking vormt één van de dimensies die onderzoekers terugzien. ScienceDirect
Je ziet collega’s “knallen” op LinkedIn, maar je ziet niet hun stress, ruzie, slapeloze nachten of paniek om 03:00.
Mini-regel: Vergelijk alleen met jouw eigen energie van gisteren.
6) Zet een ‘anti-terugval’ afspraak met je werk
Als je vrij neemt maar bereikbaar blijft, geef je je brein een achterdeurtje. En je brein houdt van achterdeurtjes. Maak het concreet:
- wanneer ben je echt offline?
- wie vangt urgente dingen op?
- wat is écht urgent (spoiler: niet alles)?
Als je dat niet regelt, gaat je vakantie vanzelf “WFV” worden (work from vacation). Qualtrics
7) Plan rust zoals je werk plant
Veel mensen plannen werk en hopen dat rust “wel ergens past”. Dat is alsof je eten niet plant en hoopt dat je lichaam “wel ergens” brandstof vindt. Zet rust in je agenda als afspraak. Kort. Realistisch. En houd je eraan alsof het een collega is die anders boos wordt.
8) Let op deze denkfouten (en corrigeer ze hardop)
Een paar klassiekers:
- “Rust moet je verdienen.” Nee, je bent geen hond die een koekje krijgt.
- “Als ik stop, raak ik de flow kwijt.” Misschien. Maar zonder stop raak je jezelf kwijt.
- “Anderen doen meer.” Misschien. Maar jij leeft jouw leven.
9) Als je je schuldig voelt bij rust én bij werk: zoek de kern
Als je je overal schuldig voelt, ligt het probleem niet in je planning maar in je denken. Psychology Today Dan helpt het vaak om te onderzoeken:
- Waar heb ik geleerd dat waarde = productiviteit?
- Voor wie probeer ik “goed genoeg” te zijn?
- Welke angst stuurt mij: controle, status, afwijzing, geld, falen?
Dat is soms iets wat je zelf kunt uitpluizen (met schrijven, praten, coaching). En soms helpt professionele steun, zeker als slaap, angst of somberheid je dagelijks leven overneemt.
Tot slot: Je bent geen machine met een aan-knop
Als je niet kunt chillen terwijl je uitgeput bent, heb je waarschijnlijk niet te weinig discipline. Je hebt eerder te veel druk (intern, extern, of allebei).
Rustintolerantie laat zien hoe diep “nuttig zijn” in ons systeem kan zitten. Maar je kunt het patroon wél buigen: door rust klein te maken, grenzen concreet te maken, en milder te worden voor jezelf zonder jezelf soft te praten.
En als je brein weer roept: “Kom op, dóór!”
Dan mag jij terugzeggen: “Rust is óók een strategie.” (En soms de slimste.)
- Hoffman, B. (2026, januari). Why you can’t chill (even when you are exhausted). Psychology Today. https://www.psychologytoday.com/us/blog/motivate/202601/why-you-cant-chill-even-when-you-are-exhausted (Psychology Today)
- U.S. Travel Association / Project: Time Off. (2019). NPVD19 Fact Sheet: Because Americans Still Need to Take All Their Time Off (factsheet).
- Qualtrics. (2022, 29 maart). Half of U.S. Employees Say They WFV: Work From Vacation. (Qualtrics)
- Wang, F., Song, H., Meng, X., Wang, T., Zhang, Q., Yu, Z., Fan, S., & Wu, Y. (2025). Development and validation of the long and short forms of the rest intolerance scale for college students. Personality and Individual Differences, 230, 112869. https://doi.org/10.1016/j.paid.2024.112869 (ScienceDirect)
- Avcı, M. (2025). Rest Intolerance, Emotional Distress, Insomnia, and Adaptive Coping Strategies: A Validation and Serial Mediation Analysis Study. Psychiatric Quarterly. https://doi.org/10.1007/s11126-025-10176-0 (Springer Nature Link)
- Koo, H. J. (2023). An examination of leisure guilt, time use, and well-being (proefschrift/onderzoek, eScholarship). (escholarship.org)
- Rijksoverheid. (z.d.). Hoe kan ik mijn vakantiedagen opnemen? (Rijksoverheid)
- FNV. (z.d.). Vakantiedagen. (FNV)
- Acerta. (2025, 7 oktober). Wat als je werknemers nog veel vakantie niet opgenomen hebben? (Acerta)
- Jobat. (z.d.). Wat met niet-opgenomen vakantiedagen? (Jobat)
- Loket.nl. (2024, 12 december). Nederlanders laten jaarlijks bijna 2 verlofdagen liggen. (Loket.nl)
