“Yes, and.” Je accepteert wat er is, en je bouwt erop verder. Je hoeft niet meteen het hele plan te overzien. Je hoeft niet perfect te reageren. Je hoeft alleen maar mee te doen, op jouw manier.
Dat is misschien wel de krachtigste gedachte achter het werk van InterActing. In een wereld die van jongeren verwacht dat ze sociaal vaardig zijn, zich aanpassen, aanvoelen wat anderen bedoelen en daar snel op reageren, is de puberteit voor veel jongeren al een uitdaging. Voor jongeren met autisme kan die uitdaging extra groot zijn.
Via improvisatietheater, een methode die draait om aanwezig zijn, reageren op wat er nu is en samen iets bouwen zonder vast script, oefenen jongeren van 12 tot 25 jaar vaardigheden die in het dagelijks leven van pas kunnen komen. Niet in een spreekkamer. Niet via een werkboek. Maar in beweging, in contact en in spel.
Redactionele noot Autsider: dit artikel is een gastbijdrage van Stichting InterActing. Autsider vindt het initiatief sympathiek en relevant voor een deel van de doelgroep. Tegelijk geldt: improvisatietheater past niet bij iedereen. Wat voor de één helpend, speels en bevrijdend is, kan voor een ander te spannend, te sociaal of te prikkelend zijn.
Het doel is niet om jongeren met autisme te veranderen in iemand anders. Het doel is om een veilige oefenruimte te bieden waarin jongeren kunnen ervaren wat er gebeurt als je mag proberen, mag pauzeren, mag mislukken en opnieuw mag beginnen. Zo werken we aan een inclusieve samenleving waarin jongeren met autisme zich met meer vertrouwen kunnen bewegen, zonder zichzelf kwijt te raken.
De puberteit met autisme
Puberteit is voor niemand eenvoudig. Maar voor jongeren met autisme kan er sprake zijn van dubbele druk: de biologische en emotionele veranderingen van het opgroeien, én de sociale complexiteit die daarmee samenhangt.
Leeftijdsgenoten beginnen meer in groepen te bewegen. Sociale codes verschuiven. Vriendschappen worden ingewikkelder. De ongeschreven regels van die vriendschappen worden vaak vanzelfsprekend gevonden door iedereen, behalve door jongeren voor wie juist die impliciete communicatie een dagelijkse uitdaging is.
Onderzoek laat zien dat eenzaamheid bij een deel van de jongeren met autisme een serieus thema is. In een Deens onderzoek onder adolescente jongens met autisme gaf 21 procent aan zich vaak of altijd eenzaam te voelen, tegenover 4 procent van de jongens zonder autisme. Zulke cijfers moet je voorzichtig lezen, want het ging om een specifieke groep. Maar ze laten wel zien dat sociaal contact niet vanzelfsprekend is, ook niet wanneer de behoefte eraan er wél is.
Ook ander onderzoek wijst erop dat positieve vriendschappen beschermend kunnen werken. Daarbij gaat het niet om zoveel mogelijk sociale contacten, maar om contact waarin iemand zich geaccepteerd voelt. Een goede vriendschap kan steun geven, spanning verlagen en bijdragen aan zelfvertrouwen.
En toch is het systeem er zelden goed op ingericht om jongeren met autisme hierin te ondersteunen. Sociale vaardigheidstraining bestaat, maar draait vaak om het leren van regels. Wanneer zeg je iets? Hoe kijk je iemand aan? Wat is een gepaste reactie?
Dat kan helpen. Maar sociale situaties zijn niet volledig te scripten. Een gesprek loopt altijd anders dan gepland. Iemand maakt een grap. Iemand kijkt weg. Iemand reageert onverwacht. Precies daar kan improvisatie iets toevoegen.
Waarom improvisatie anders is
Improvisatietheater is geen gewone theateropleiding. Het gaat niet om perfect spelen, goed acteren of grappig moeten zijn. Het is een methode waarbij deelnemers in het moment reageren op wat er gebeurt, zonder vooraf uitgeschreven tekst.
De centrale gedachte is: “Yes, and.” Je accepteert wat je tegenspeler inbrengt, en je bouwt daarop verder. Dat klinkt simpel. Maar voor iemand die moeite heeft met onzekerheid, flexibiliteit of sociale interactie, is het tegelijkertijd een uitdaging én een oefenruimte.
Het grote verschil met klassieke sociale vaardigheidstraining is dat je bij improvisatie niet alleen praat óver sociale situaties. Je oefent ze. Je staat naast anderen die hetzelfde doen. Je merkt wat er gebeurt als iemand iets onverwachts zegt. Je voelt hoe het is om even niet te weten wat de volgende stap is. En je ontdekt dat dat niet meteen fout hoeft te zijn.
Er is niet één goed antwoord. Er is alleen: wat gebeurt er nu, en wat kun je daarmee?
Dat maakt improvisatie interessant voor jongeren die willen oefenen met contact, flexibiliteit en expressie. Niet omdat zij zich moeten aanpassen aan een norm, maar omdat zij mogen experimenteren met verschillende manieren van reageren. In een omgeving waar een vergissing geen mislukking is, maar onderdeel van het spel.
Wat de wetenschap zegt
Onderzoek naar theaterinterventies bij autisme laat veelbelovende resultaten zien. Vooral programma’s waarin jongeren in een veilige, duidelijke setting oefenen met spel, expressie en contact lijken sociale en emotionele vaardigheden te kunnen ondersteunen.
Aan de Vanderbilt University in Nashville onderzochten wetenschappers bijvoorbeeld het SENSE Theatre-programma. Daarbij werkten kinderen en jongeren met autisme samen met getrainde leeftijdsgenoten zonder autisme. Ze gebruikten theatertechnieken, oefenden sociale situaties en werkten toe naar een gezamenlijke voorstelling.
De resultaten waren positief. In verschillende studies lieten deelnemers verbeteringen zien in onder meer gezichtsherkenning, theory of mind, coöperatief spel en sociale interactie. Ouders rapporteerden soms ook minder stress. Een gerandomiseerde studie liet zien dat deelnemers beter scoorden op bepaalde sociale-cognitieve taken dan jongeren op een wachtlijst.
Dat is interessant, maar het vraagt ook om nuance. Zulke onderzoeken zijn vaak relatief klein. Ze gaan meestal over specifieke groepen kinderen en jongeren, vaak met een bepaalde mate van taalvaardigheid en cognitief functioneren. Je kunt de uitkomsten dus niet zomaar vertalen naar alle jongeren met autisme.
Ook onderzoekers van Frontiers in Psychology keken naar de vraag waarom theaterinterventies kunnen werken. Hun conclusie: niet één los onderdeel doet het werk, maar juist de combinatie. De veiligheid van de groep. De herhaling. De duidelijke structuur. De rol van getrainde leeftijdsgenoten. En de ervaring dat sociale interactie niet alleen wordt besproken, maar daadwerkelijk wordt beleefd.
Een internationale systematische review uit 2023 bracht tientallen studies over theaterinterventies bij autisme samen. Ook daar kwam een positief beeld uit naar voren: theater kan bijdragen aan sociale interactie, emotionele expressie, zelfvertrouwen en het beter begrijpen van anderen. Tegelijk benadrukt zo’n overzicht vooral dat dit een veelbelovend veld is. Er is meer onderzoek nodig, met grotere groepen en meer aandacht voor verschillen tussen deelnemers.
Kort gezegd: theater en improvisatie zijn geen wondermiddel. Maar ze kunnen voor sommige jongeren met autisme een serieuze en waardevolle manier zijn om te oefenen met contact, flexibiliteit en zelfvertrouwen.
De kracht van onzekerheid
Er zit iets paradoxaals in improvisatie. Improv staat bekend om onzekerheid. Je weet niet wat de ander gaat zeggen. Je weet niet waar de scène heen gaat. Je weet niet precies wat er van je gevraagd wordt. Dat is nu juist wat voor veel autistische mensen spannend kan zijn.
Maar binnen een goede improvisatieles gebeurt die onzekerheid niet zomaar. Er is een vaste structuur. Er zijn duidelijke afspraken. Er zijn trainers die het proces bewaken. Er is ruimte om even niet te weten wat je moet doen. En er is de afspraak dat je elkaar helpt.
Juist daardoor kan improvisatie een veilige manier worden om met onverwachte situaties te oefenen. Niet door jongeren in het diepe te gooien, maar door spanning klein, speels en hanteerbaar te maken.
Voor sommige jongeren kan dat veel betekenen. Ze oefenen met reageren zonder eerst alles te analyseren. Ze ontdekken dat een onverwachte wending ook leuk kan zijn. Ze ervaren dat je niet altijd perfect hoeft te weten wat de bedoeling is om toch mee te kunnen doen.
Voor andere jongeren zal dit minder passend zijn. Dat is net zo belangrijk om te zeggen. Onzekerheid kan ook te veel worden. Een groep kan te prikkelend zijn. Spel kan te open voelen. En optreden voor publiek is niet voor iedereen een fijne gedachte.
Daarom is de context allesbepalend. Improvisatie helpt niet doordat het “lekker spontaan” is, maar doordat spontaniteit wordt geoefend binnen duidelijke, veilige grenzen.
Wat jongeren bij InterActing oefenen
InterActing werkt met kleine groepen, zorgvuldig samengesteld op leeftijd, niveau en ervaring. De lessen duren 75 minuten en volgen een vaste structuur. Dat geeft houvast. Binnen die structuur is er ruimte voor spontaniteit, fouten, plezier en eigenheid.
De vaardigheden die jongeren via improvisatie oefenen, sluiten aan bij wat veel jongeren in het dagelijks leven tegenkomen.
- Flexibiliteit. Improvisatie vraagt je om te reageren op iets wat je niet had verwacht. Dat is precies wat in sociale situaties vaak gebeurt. Door dit herhaaldelijk te oefenen in een veilige context, kan de drempel voor echte situaties kleiner worden.
- Communicatie. Het gaat niet alleen om praten. Ook lichaamstaal, timing, luisteren, beurt nemen en aansluiten bij een ander spelen mee. In improvisatie zijn dit geen abstracte begrippen. Je ervaart ze direct.
- Zelfvertrouwen. Iets doen zonder het perfect te doen — en merken dat dat oké is — kan voor jongeren een belangrijke ervaring zijn. Een fout betekent niet dat je hebt gefaald. Het is materiaal om mee verder te spelen.
- Verbinding. Jongeren ontmoeten anderen die ook zoeken, proberen en oefenen. Er kan contact ontstaan vanuit gedeelde ervaring. Niet ondanks autisme, maar in een omgeving waar autisme geen uitzondering is.
- Perspectief nemen. Door een rol te spelen, een situatie uit te proberen of vanuit een ander personage te reageren, oefenen jongeren met verschillende perspectieven. Dat hoeft niet te betekenen dat zij “moeten leren hoe normale mensen denken”. Het gaat erom dat spel ruimte maakt om op een lichte manier te onderzoeken hoe een ander iets kan bedoelen, voelen of ervaren.
Niet voor iedereen, wel voor sommigen
Improvisatietheater is niet voor iedere jongere met autisme vanzelfsprekend prettig. Voor sommige jongeren kan spelen in een groep, onverwacht reageren of optreden juist spanning of overprikkeling geven. Ook geluid, beweging, sociale druk of een onbekende ruimte kunnen veel vragen.
Daarom zijn een proefles, een zorgvuldige intake, kleine groepen en duidelijke afspraken belangrijk. Meedoen moet veilig voelen. Niet als een nieuwe prestatie-eis. Niet als training om “normaler” te worden. En niet als druk om spontaan of sociaal te zijn op een manier die niet past.
Een goede les houdt rekening met grenzen. Een jongere moet kunnen aangeven dat iets te veel is. Trainers moeten kunnen vertragen, uitleggen, aanpassen en soms juist niets forceren. Want ontwikkeling ontstaat niet door iemand over een grens te duwen, maar door een omgeving te maken waarin proberen mogelijk wordt.
Voor de ene jongere betekent dat voorzichtig meedoen. Voor de ander betekent het eerst kijken. Voor weer een ander betekent het vol energie het podium op. Al die vormen mogen naast elkaar bestaan.
Deelname: Hoe werkt het?
Nieuwsgierig maar nog niet zeker? Bij InterActing kan een jongere altijd starten met een proefles. Die proeflessen worden minimaal drie keer per jaar gegeven. Het is een laagdrempelige manier om te ervaren hoe een les voelt, zonder verplichting om meteen door te gaan.
Wie besluit verder te gaan, stroomt in via een intakeformulier. Dat is geen formaliteit. InterActing gebruikt het om elke jongere op een passende plek te kunnen plaatsen. Leeftijd, ervaringsniveau en wat iemand nodig heeft, bepalen in welke groep iemand terechtkomt.
De groepen zijn bewust klein gehouden, zodat er echte aandacht is voor wie er in de ruimte staat. Na de eerste weken kijken trainers samen met deelnemers of de groepsindeling nog klopt. Als dat nodig is, wordt bijgesteld.
De lessen duren 75 minuten en volgen een vaste structuur. Die structuur biedt houvast. Binnen die duidelijkheid ontstaat ruimte om te spelen, te proberen en samen iets te laten ontstaan.
Aanbod van InterActing
InterActing heeft verschillende activiteiten waar jongeren aan mee kunnen doen. Er zijn voor- en najaarscursussen van 12 weken en een zomerweek van 4 dagen.
Daarnaast organiseert InterActing ook losse events. Bijvoorbeeld Vraag maar raak, een dating-event voor jongeren met autisme, en workshops stemacteren met bekende stemacteurs. Voor de meest gevorderde deelnemers is er het showteam: een groep jongeren die samen optreedt voor publiek. Het showteam werkt samen met Henry van Loon, acteur en ambassadeur van InterActing.
InterActing is actief in Amsterdam, Den Haag en Eindhoven. De lessen vinden plaats op bijzondere locaties: Boom Chicago in Amsterdam, Theater Rabarber in Den Haag en Dynamo Eindhoven. Wil je meer weten of je kind aanmelden voor een proefles? Kijk op interacting.nl of neem contact op via info@interacting.nl.
Corbett, B. A., Key, A. P., Qualls, L., Fecteau, S., Newsom, C., Coke, C., & Yoder, P. (2016). Improvement in social competence using a randomized trial of a theatre intervention for children with autism spectrum disorder. Journal of Autism and Developmental Disorders, 46, 658–672. doi: 10.1007/s10803-015-2600-9
Corbett, B. A., Ioannou, S., Key, A. P., Coke, C., Muscatello, R., Vandekar, S., Muse, I., & Simon, D. (2019). Treatment effects in social cognition and behavior following a theater-based intervention for youth with autism. Developmental Neuropsychology, 44(7), 481–494. doi: 10.1080/87565641.2019.1676244
Ioannou, S., Key, A. P., Muscatello, R. A., Klemencic, M., & Corbett, B. A. (2020). Peer actors and theater techniques play pivotal roles in improving social play and anxiety for children with autism. Frontiers in Psychology, 11, 908. doi: 10.3389/fpsyg.2020.00908
Lasgaard, M., Nielsen, A., Eriksen, M. E., & Goossens, L. (2010). Loneliness and social support in adolescent boys with autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 40, 218–226. doi: 10.1007/s10803-009-0851-z
Martí-Vilar, M., Fernández-González, M. J., González-Sala, F., Merino-Soto, C., & Toledano-Toledano, F. (2023). Theater-based interventions in social skills in mental health care and treatment for people with autism spectrum disorder: A systematic review. Sustainability, 15(23), 16480. doi: 10.3390/su152316480
Petrina, N., Carter, M., & Stephenson, J. (2014). The nature of friendship in children with autism spectrum disorders: A systematic review. Research in Autism Spectrum Disorders, 8(2), 111–126. doi: 10.1016/j.rasd.2013.10.016
