Autisme is zichtbaarder dan ooit. In talkshows, op sociale media, in scholen, op het werk en aan de keukentafel. Waar iemand vroeger misschien “verlegen”, “moeilijk”, “hooggevoelig”, “eigenwijs” of “een beetje apart” werd genoemd, valt nu veel sneller het woord autisme.
Dat is op veel manieren winst. Mensen die jarenlang vastliepen, krijgen eindelijk taal voor hun ervaringen. Ouders begrijpen beter waarom hun kind na school volledig leegloopt. Volwassenen herkennen waarom verjaardagen, kantoortuinen of onverwachte veranderingen voelen als een dagje survivalen zonder kaart, kompas of pauzeknop.
Maar er zit ook een lastige vraag onder. Als steeds meer mensen een autismediagnose krijgen, betekent dit dan dat autisme werkelijk vaker voorkomt? Of herkennen we het beter? Of zijn we soms te snel met het plakken van een label?
Een recent Braziliaans essay over hyperdiagnose van autisme stelt deze vraag. Niet om autisme te bagatelliseren. En zeker niet om mensen met een diagnose te wantrouwen. De kern is subtieler: hoe zorgen we dat een autismediagnose zorgvuldig blijft, terwijl mensen die ondersteuning nodig hebben daar ook zonder eindeloze strijd toegang toe krijgen?
Dat is geen theoretische discussie. Het raakt aan wachtlijsten, schoolaanpassingen, werk, identiteit, zelfbeeld en de vraag wie er serieus genomen wordt.
Waarom meer diagnoses niet automatisch slecht nieuws zijn
Decennialang werd autisme vooral herkend bij jongens en mannen die duidelijk voldeden aan het klassieke beeld: weinig oogcontact, opvallende interesses, moeite met sociale wederkerigheid en een sterke behoefte aan voorspelbaarheid. Wie anders was, viel gemakkelijk buiten beeld. Denk aan meisjes die sociaal gedrag kopieerden. Aan volwassenen die zich door het leven heen maskerden. Aan mensen die telkens nét genoeg konden compenseren om niet op te vallen, maar daar wel uitgeput van raakten.
Voor hen kan een diagnose voelen als het vinden van de handleiding die iedereen al leek te hebben, behalve jij. Niet omdat die handleiding alles oplost, maar omdat er eindelijk woorden zijn voor iets wat al jaren speelt.
Een goede diagnose kan helpen bij zelfbegrip. Ze kan schaamte verminderen. Ze kan verklaren waarom gewone situaties soms buitengewoon veel energie kosten. En ze kan toegang geven tot passende begeleiding, aanpassingen op school of werk, psycho-educatie, lotgenotencontact en begrip van de omgeving. Dat is geen luxe. Dat is soms het verschil tussen meedoen en langzaam afbranden.
Ook in Nederland zien we dat autisme vaker wordt gerapporteerd dan vroeger. Het CBS meldde in 2025 dat in de Gezondheidsenquête over 2022-2024 ongeveer 3 procent van de bevolking aangaf een autismespectrumstoornis te hebben. Bij jongeren lag dat aandeel hoger dan bij ouderen. Dat kan wijzen op betere herkenning, maar ook op generatieverschillen in taal, diagnostiek en bereidheid om het label te noemen.
Voor België zijn precieze landelijke cijfers lastiger te vinden. Gezondheid en Wetenschap spreekt van ongeveer 1 tot 2 procent, met de kanttekening dat het aantal diagnoses lijkt toe te nemen. Dat past bij de bredere internationale trend: autisme is zichtbaarder geworden. Zichtbaarheid is waardevol. Maar zichtbaarheid vraagt ook om zorgvuldigheid.
Wanneer herkenning doorschiet naar etiketten plakken
Een diagnose is geen naamkaartje voor “anders zijn”. Een diagnose hoort te gaan over een herkenbaar patroon dat al vroeg in de ontwikkeling aanwezig is én duidelijk invloed heeft op het dagelijks functioneren. Daar gaat het soms mis.
Iemand kan sociaal onzeker zijn zonder autisme te hebben. Een kind kan tijdelijk vastlopen door stress, pesten, een scheiding, slaaptekort of een onveilige klas. Een volwassene kan prikkelbaar en uitgeput zijn door burn-out. Iemand met ADHD kan moeite hebben met planning, prikkelverwerking en sociale timing. Angst kan ervoor zorgen dat iemand contact vermijdt. Trauma kan leiden tot waakzaamheid, controlebehoefte en moeite met vertrouwen. Hoogbegaafdheid kan samengaan met intense interesses, verveling op school en een gevoel van “niet passen”. Dat kan allemaal lijken op autisme. Maar lijken op is niet hetzelfde als zijn.
Autisme kan bovendien samengaan met ADHD, angst, depressie of trauma. Dan wordt het ingewikkelder. Bij AuDHD lopen bijvoorbeeld aandacht, prikkelverwerking, behoefte aan structuur en drang naar afwisseling dwars door elkaar heen. Het ene sluit het andere niet uit. Maar juist daarom is een zorgvuldige beoordeling nodig. Niet ieder los kenmerk vertelt het hele verhaal.
Het risico van te snel labelen is dat het etiket de puzzel lijkt op te lossen, terwijl er eigenlijk nog stukken ontbreken. Het voelt overzichtelijk: “Aha, dit is autisme.” Maar soms is het verhaal breder, tijdelijker of anders. Een diagnose moet dus geen kapstok zijn waar we alle onbegrepen gedrag aan ophangen.
Het verschil tussen vroeg en te snel
Vroeg diagnosticeren kan enorm waardevol zijn. Zeker bij jonge kinderen die duidelijk vastlopen in communicatie, contact, spel, prikkelverwerking of flexibiliteit. Hoe eerder passende steun komt, hoe groter de kans dat een kind minder hoeft te compenseren en de omgeving beter leert aansluiten. Maar vroeg is niet hetzelfde als vluchtig.
Een zorgvuldig diagnostisch traject kijkt verder dan één vragenlijst, één observatie of één gesprek. Het brengt de ontwikkeling in kaart. Het vraagt naar gedrag thuis, op school, in vrije tijd en in contact met leeftijdsgenoten. Het let op sterke kanten én beperkingen. Het onderzoekt wat al vanaf jonge leeftijd aanwezig was, wat later ontstond en wat misschien samenhangt met omstandigheden.
Bij kinderen is tijd soms een belangrijke bondgenoot. Niet elk opvallend gedrag vraagt meteen om een definitieve conclusie. Sommige kinderen ontwikkelen zich grillig. Sommige problemen worden pas zichtbaar bij hogere sociale eisen. Andere klachten nemen af als de omgeving rustiger, veiliger of duidelijker wordt.
Dat betekent niet: afwachten tot iemand vastloopt. Het betekent: steun bieden terwijl je zorgvuldig blijft kijken. Een mooie vuistregel: ondersteuning mag snel, het stempel moet precies.
Waarom een label soms de sleutel tot hulp wordt
Er is een ongemakkelijke reden waarom diagnoses kunnen toenemen: hulp is vaak gekoppeld aan een label. Op school kan een diagnose nodig zijn voor extra begeleiding, aanpassingen of begrip. Op het werk kan een formele verklaring helpen om afspraken te maken over prikkels, werktijden of communicatie. In de zorg kan een diagnose toegang geven tot behandeling of vergoeding. Voor sommige voorzieningen is een dossier bijna een toegangspas.
Dat is begrijpelijk. Systemen willen regels. Regels moeten misbruik voorkomen. Maar het gevolg kan zijn dat mensen niet vragen: “Wat heeft deze persoon nodig?”, maar: “Welk label opent de deur?” Dan wordt de diagnose zwaarder belast dan goed is. Ze moet niet alleen beschrijven wat er aan de hand is, maar ook toegang regelen, erkenning geven, schoolproblemen verklaren, familie overtuigen en soms zelfs een identiteit bieden. Dat is veel werk voor één woord.
Voor neurodivergente volwassenen is dit herkenbaar. Zonder diagnose word je soms gezien als lastig, overgevoelig of niet flexibel genoeg. Met diagnose wordt hetzelfde gedrag ineens “verklaarbaar”. Dat kan opluchten, maar het zegt ook iets pijnlijks over onze samenleving. Blijkbaar nemen we behoeften soms pas serieus als er een medisch label op zit. De betere vraag zou zijn: welke aanpassing is redelijk, helpend en uitvoerbaar? Niet: heeft iemand eerst het juiste stempel?
Wie juist nog steeds buiten beeld blijft
Een gesprek over overdiagnose mag nooit omslaan in wantrouwen tegenover mensen met een diagnose. Dat zou schadelijk zijn. Want naast mogelijke overdiagnose bestaat nog steeds onderdiagnose.
Veel mensen worden laat of helemaal niet herkend. Vrouwen en meisjes kunnen sociaal gedrag camoufleren. Volwassenen hebben vaak een leven lang geleerd om zich aan te passen. Mensen met een migratieachtergrond, een lager inkomen of weinig toegang tot gespecialiseerde zorg kunnen buiten beeld blijven. Wie verbaal sterk is, krijgt soms te horen: “Jij kunt geen autisme hebben, je praat toch goed?” Dat is ongeveer alsof je zegt: “Jij kunt geen rugpijn hebben, want je schoenen zitten netjes gestrikt.”
Ook mensen met veel verantwoordelijkheden houden soms lang vol. Werk, gezin, mantelzorg, sociale verplichtingen: het kan jaren goed lijken, tot het niet meer gaat. Dan komt de diagnose niet te vroeg, maar juist veel te laat.
Daarom is het debat zo gevoelig. Wie waarschuwt voor overdiagnose, kan onbedoeld mensen raken die eindelijk erkenning kregen. Wie alleen benadrukt dat iedereen recht heeft op herkenning, kan het belang van diagnostische zorgvuldigheid onderschatten.
Beide waarheden kunnen naast elkaar bestaan. Sommige mensen krijgen te laat een diagnose. Anderen krijgen misschien te snel een diagnose.
Wat een verkeerde diagnose kan doen
Een onjuiste diagnose is niet onschuldig. Een kind dat ten onrechte als autistisch wordt gezien, kan anders behandeld worden dan nodig is. Leerkrachten kunnen andere verwachtingen krijgen. Ouders kunnen zich zorgen maken over een toekomstbeeld dat misschien niet klopt. Hulpverleners kunnen interventies inzetten die niet passen bij het werkelijke probleem.
Bij volwassenen kan een verkeerde diagnose ook richting geven aan zelfbeeld. Dat hoeft niet altijd negatief te zijn, maar het kan wel vernauwen. Iemand denkt dan: “Dit is wie ik ben”, terwijl een deel van de klachten misschien voortkomt uit angst, depressie, trauma, overbelasting of een ongeschikte omgeving. Het grootste risico is dat de echte hulpvraag uit beeld raakt. Want een label verklaart niet automatisch wat iemand nodig heeft.
Tegelijk geldt het omgekeerde ook. Geen diagnose krijgen terwijl er wel autisme speelt, kan minstens zo schadelijk zijn. Dan blijft iemand jarenlang proberen te functioneren volgens regels die niet passen. De buitenkant lijkt misschien redelijk in orde, maar vanbinnen draait de ventilator op standje straalmotor. De inzet is dus niet: wel of geen diagnose. De inzet is: de juiste uitleg, op het juiste moment, met de juiste steun.
Van labeldenken naar behoefte-denken
Hoe komen we uit deze knoop? Door minder te denken in vinkjes en meer in behoeften. Voor ouders betekent dat: kijk niet alleen naar de vraag “is dit autisme?”, maar ook naar “waar loopt mijn kind vast?” Is het de drukte in de klas? De onvoorspelbaarheid? Sociale onzekerheid? Taalbegrip? Slaap? Angst? Overvraging? Een goede vraag is vaak praktischer dan een snelle conclusie.
Voor volwassenen geldt iets vergelijkbaars. Een diagnose kan belangrijk zijn, maar begin ook bij het dagelijks leven. Welke situaties kosten buitensporig veel energie? Welke aanpassingen helpen echt? Wat gebeurt er als er meer voorspelbaarheid, minder prikkels of duidelijkere communicatie komt? Waar zit herstel? Waar zit structurele beperking?
Voor scholen is de les helder: wacht niet met steun tot het papierwerk perfect is. Een leerling die vastloopt, heeft iets nodig. Rust, structuur, voorspelbaarheid, een prikkelarme plek, duidelijke instructies of minder sociale druk kunnen helpen zonder dat er meteen een definitieve diagnose ligt.
Voor werkgevers geldt hetzelfde. Een werknemer hoeft niet eerst zijn hele medische geschiedenis op tafel te leggen om te mogen vragen om duidelijke afspraken, minder ad-hoc overleg of een rustige werkplek. Ontsnappen aan die idiote kantoortuin. Goed organiseren, een werkplek waar echte concentratie mogelijk is, is geen gunst voor neurodivergente mensen. Het is vaak gewoon goed management.
Voor hulpverleners ligt de uitdaging in vertragen zonder te laten vallen. Neem signalen serieus. Kijk breed. Betrek meerdere contexten. Wees alert op maskeren. Onderzoek ook ADHD, angst, depressie, trauma, slaap en overbelasting. En durf soms te zeggen: “We zien duidelijke problemen en gaan helpen, maar we willen nog zorgvuldig volgen hoe dit zich ontwikkelt.” Dat is geen zwaktebod. Dat is vakwerk.
De diagnose is geen eindpunt
Autisme is geen modewoord, geen hype en geen karaktertrek met een officieel sausje. Voor veel mensen is het een diepgaande manier van waarnemen, denken, reageren en herstellen. Een goede diagnose kan dan bevrijdend zijn. Maar juist omdat een diagnose zoveel kan betekenen, moeten we er zorgvuldig mee omgaan. Te laat herkennen doet schade. Te snel labelen ook.
De kunst is niet om meer of minder diagnoses te willen. De kunst is om betere diagnoses te stellen. Met aandacht voor iemands ontwikkeling, omgeving, draagkracht, beperkingen en sterke kanten. En met ondersteuning die niet pas begint als iemand precies in het juiste hokje past. Misschien is dat wel de belangrijkste verschuiving: van “welk label heeft deze persoon?” naar “wat heeft deze persoon nodig om menswaardig mee te doen?”
- Silva, R. A. da, Queiroz, S. do P. O., & Silva, F. P. da. (2026). Transtorno do espectro autista na atualidade: reflexões críticas sobre o hiperdiagnóstico. Cadernos de Saúde Pública, 42, e00140725. https://doi.org/10.1590/0102-311XPT140725
- Centraal Bureau voor de Statistiek. (2025, 2 april). 3 procent van de bevolking geeft aan een autismespectrumstoornis te hebben. CBS.
- Volksgezondheid en Zorg. (2025). Autismespectrumstoornis: over autismespectrumstoornis. RIVM/VZinfo.
- Gezondheid en Wetenschap. (2025, 1 april). Autisme. Gezondheid en Wetenschap.
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5e ed.). American Psychiatric Publishing.
- Centers for Disease Control and Prevention. (2025). Clinical testing and diagnosis for autism spectrum disorder. CDC.
