Als je autisme hebt, kun je leren om heel slim te compenseren. Je bouwt routines, je maakt lijstjes, je vermijdt chaos. Dat ziet er van buiten vaak “georganiseerd” uit. Maar onder die nette buitenkant kan het alsnog elke dag wringen: beginnen lukt niet, keuzes maken kost te veel energie, prikkels blijven plakken, en je hoofd voelt tegelijk overvol én leeg.
Bij ADHD kan het precies omgekeerd lijken. Je kunt razendsnel schakelen, creatief denken, veel tegelijk doen… maar de rem en de stuurknuppel werken soms niet mee. Ook dan ga je compenseren: harder werken, later naar bed, nog een extra to-dolijst, nog meer koffie, nog meer “ik moet gewoon…”.
En dan is er de combinatie: autisme én ADHD in één persoon. Steeds meer mensen noemen dat AuDHD omdat die combinatie in het dagelijks leven vaak een eigen “smaak” heeft. Je kunt tegelijk snakken naar structuur en erdoor verstikken. Je kunt tegelijk heel gefocust zijn én voortdurend afgeleid. Je kunt tegelijk overdenken en impulsief handelen. Dat maakt AuDHD in de praktijk lastig te zien, ook voor hulpverleners, omdat gedrag twee kanten op kan wijzen.
Een belangrijk inzicht is daarom: kijk niet alleen naar gedrag. Kijk naar hoe iemand problemen oplost. Welke mentale “knoppen” werken soepel, en welke haperen juist?
Van gedrag naar breinstrategie
Gedrag is het topje van de ijsberg. Twee mensen kunnen allebei “chaos” laten zien, maar om totaal verschillende redenen.
- De één raakt de draad kwijt door prikkels en afleiding.
- De ander raakt de draad kwijt omdat plannen, prioriteren en starten enorm veel denkwerk vraagt.
- Weer een ander kan best plannen, maar loopt vast zodra er onverwacht iets verandert.
- En bij veel mensen met autisme of ADHD speelt mee: als het stressniveau stijgt, gaat het lichaam in de spaarstand. Dan werkt je brein simpelweg minder soepel, zelfs als je het “normaal gesproken” best kunt.
Daarom is het interessant om te kijken naar denkprocessen die onder gedrag liggen. Je kunt die processen grofweg zien als vier manieren waarop je brein informatie verwerkt:
- Plannen: doelen kiezen, stappen bedenken, starten, bijsturen, afmaken.
- Aandacht: je focus richten, vasthouden, prikkels filteren, je tempo reguleren.
- Alles-in-één (gelijktijdig): verbanden leggen, patronen zien, het geheel overzien.
- Stap-voor-stap (opeenvolgend): volgorde onthouden, instructies in stukjes verwerken, taal en ritme in je hoofd vasthouden.
Vier denkprocessen die je dagelijks herkent
Hieronder maken we die vier processen herkenbaar met dagelijkse voorbeelden. Niet om je in een hokje te duwen, maar om taal te geven aan iets wat veel mensen voelen.
1. Plannen gaat niet alleen over een agenda. Het gaat over regie.
- Je ziet de afwas, maar je brein zegt: waar begin ik in vredesnaam?
- Je opent je mail, maar je blijft hangen in “welke eerst?”
- Je wilt sporten, maar de eerste stap (tas pakken, schoenen zoeken, deur uit) voelt als een berg.
Bij autisme kan plannen extra lastig worden als er veel variabelen zijn (sociale afspraken, onverwachte wendingen, ruis). Bij ADHD kan plannen lastig worden omdat de motivatie, startknop en volhoudknop niet altijd meewerken. En bij AuDHD kun je juist heel veel plannen maken… en toch niet in beweging komen, omdat je systeem tegelijk “alles dichttimmert” én “overal naartoe wil”.
2. Aandacht is niet “goed kunnen opletten”. Het is de kunst om je focus te sturen.
- Je hoort elk geluidje in huis en je brein kan niet kiezen wat belangrijk is.
- Je leest dezelfde alinea drie keer omdat je ogen doorgaan maar je hoofd afhaakt.
- Je zit in een gesprek en je bent óf té aanwezig (elk detail komt binnen) óf ineens weg.
Bij ADHD is aandacht vaak grillig: soms hyperfocus, soms weglekken. Bij autisme kan aandacht juist heel “kleverig” zijn: prikkels blijven hangen en kosten hersteltijd. AuDHD kan betekenen: hyperfocus op het verkeerde moment, plus overprikkeling als de wereld te veel tegelijk vraagt.
3. Alles-in-één (gelijktijdig) gaat over het grote plaatje.
- Je leest een situatie en voelt meteen: hier klopt iets niet.
- Je ziet patronen, verbanden, systemen.
- Je kunt een probleem oplossen door het in één keer te doorzien.
Veel mensen met autisme zijn hier sterk in, zeker als het onderwerp past bij hun interesses. Ook veel mensen met ADHD hebben dit talent, vooral in creatieve contexten. Bij AuDHD kan dit een enorme kracht zijn… maar ook leiden tot overdenken, omdat je brein altijd méér verbanden ziet dan je op dat moment nodig hebt.
4. Stap-voor-stap (opeenvolgend) gaat over volgorde en “mentale lijntjes”.
- Iemand geeft drie instructies en jij onthoudt er één.
- Je raakt in de war als iemand halverwege een zin een zijpad neemt.
- Je vindt het fijner als dingen in een vaste volgorde gebeuren.
Bij autisme kan een duidelijke volgorde rust geven. Bij ADHD kan stap-voor-stap verwerking juist onder druk komen te staan als je aandacht wegspringt. Bij AuDHD kan het wisselen: je wilt structuur, maar je aandacht laat je onderweg in de steek.
De profielen van autisme, ADHD en AuDHD naast elkaar
- Autisme: vooral een kwetsbaarheid bij plannen (regie en probleemoplossing), terwijl de andere drie processen gemiddeld genomen minder duidelijk afwijken.
- ADHD: vooral kwetsbaar bij plannen én aandacht (sturen en filteren).
- AuDHD: kwetsbaar op alle vier de processen, met name plannen en aandacht als duidelijke “knelpunten”.
Dat betekent niet dat iedereen met AuDHD overal moeite mee heeft. Het betekent wél dat de kans groter is dat je op meerdere fronten tegelijk energie verliest. En dat kan precies verklaren waarom sommige mensen denken: ik heb zóveel trucjes geleerd, maar ik ben nog steeds elke dag kapot.
Plannen en aandacht als ‘vingerafdruk’
In een grote klinische vergelijking werden vier groepen naast elkaar gezet: kinderen met autisme zonder ADHD, kinderen met ADHD zonder autisme, kinderen met AuDHD, en een controlegroep met typische ontwikkeling. Ze kregen tests die precies die vier denkprocessen meten.
Wat er vooral uitsprong: plannen en aandacht waren de beste “scheidslijnen” om AuDHD te onderscheiden. Als zowel regie als focus duidelijk haperen, is de kans groter dat je niet alleen autisme ziet, maar ook ADHD-kenmerken die serieus meetellen.
Er zat nog een interessant detail in: binnen de ADHD-groep had “stap-voor-stap” (opeenvolgende verwerking) een bescheiden waarde om AuDHD te herkennen. Dat past bij wat veel mensen ervaren: zodra je méér dan één kwetsbaarheid tegelijk hebt, ga je niet alleen “druk” of “afgeleid” zijn. Je gaat ook meer moeite krijgen met informatie in de juiste volgorde verwerken, zeker onder stress.
| Denkproces | Autisme | ADHD | AuDHD |
|---|---|---|---|
| Plannen | vaker lager | vaak lager | meestal duidelijk lager |
| Aandacht | vaak gemiddeld | duidelijk lager | duidelijk lager |
| Alles-in-één | meestal gemiddeld of hoger | vaak gemiddeld | vaker lager |
| Stap-voor-stap | vaak gemiddeld | vaak gemiddeld | soms lager |
In de testscore zagen de wetenschappers dat de AuDHD-groep gemiddeld het laagst scoorde op alle vier processen, terwijl autisme vooral op plannen afweek en ADHD vooral op plannen én aandacht. Dat patroon is precies de reden dat plannen en aandacht zo’n sterke “vingerafdruk” werden.
Tips voor volwassenen
Praktische vertaalslag:
- Als plannen je grootste knelpunt is: werk met mini-stappen, start-rituelen, “goed genoeg”-regels, en externe structuur (niet alleen in je hoofd).
- Als aandacht je grootste knelpunt is: werk met prikkelhygiëne (geluid, licht, notificaties), tijdblokken, één taak zichtbaar, en herstelmomenten.
- Als beide knelpunten samen spelen: verwacht dan dat je energie sneller op raakt. Bouw je dag alsof je een apparaat met een kleinere batterij bent: niet zielig, wel realistisch.
(Her)diagnostiek
In Nederland en België lopen veel volwassenen tegen hetzelfde aan: je hebt al een diagnose (autisme of ADHD) en toch klopt het verhaal niet helemaal. Dan ontstaan vaak twee routes:
- Herdiagnostiek: opnieuw kijken met bredere blik, liefst door iemand die ervaring heeft met overlap en maskeren.
- Aanvullend onderzoek: niet alleen vragenlijsten, maar ook ontwikkelingsgeschiedenis, school/werkpatroon, en zo nodig neuropsychologisch onderzoek.
Belangrijk punt: één test of één vragenlijst “bewijst” AuDHD niet. Het gaat om het totaalplaatje. Maar het helpt enorm als een team niet alleen naar symptomen kijkt, maar ook naar cognitieve profielen: waar zit jouw brein op slot en waar zit jouw kracht?
Als je in een traject zit (of overweegt om er één te starten), kan het helpen om je eigen voorbeelden mee te nemen, bijvoorbeeld:
- Waar loop je vast bij plannen? Is het vooral starten, kiezen, of afronden?
- Wat gebeurt er met je aandacht bij stress of vermoeidheid?
- Wanneer helpt structuur, en wanneer wordt structuur een kooi?
- Hoe herstel je na prikkels? Hoe lang duurt dat?
Zo maak je het gesprek praktisch.
Kritische blik
- Het onderzoek ging om kinderen in een klinische setting. Volwassen profielen kunnen anders uitpakken, zeker door jaren compenseren.
- Het gebruikt één specifieke testbatterij (PASS/D-N CAS).
- “Een score onder een afkapwaarde” is nooit genoeg voor een diagnose. Het kan wel een aanwijzing zijn die je helpt om gerichter te kijken.
Wat het wél oproept, is een nuchtere, hoopvolle boodschap: als je zowel autisme als ADHD-kenmerken hebt dan kan dat een eigen cognitief patroon geven. Dat patroon zit vaak juist in plannen en aandacht. En als je dat serieus neemt, kun je jezelf beter ondersteunen.
- Wang, T., Bai, M., Zhang, Z., & Jia, F. (2026). The unique cognitive phenotype of ASD + ADHD co-occurrence: Evidence for planning and attention deficits as a differentiating approach. Frontiers in Pediatrics, 13, 1703264. https://doi.org/10.3389/fped.2025.1703264 (Frontiers)
- WPS Publishing. (z.d.). CAS (Das–Naglieri Cognitive Assessment System). (Testbatterij en PASS-domeinen: planning, attention, simultaneous, successive). (wpspublish.com)
- Naglieri, J. A., & Das, J. P. (1997/2004). PASS theory en de Cognitive Assessment System (CAS). (Achtergrond bij PASS: planning, aandacht/arousal, gelijktijdig, opeenvolgend). (Pedverket)
