Veel volwassenen met autisme kennen het: je hoofd blijft aan. Je lijf wil rust, maar je brein blijft nog even “nadenken”. En dan ligt gamen dichtbij. Het is overzichtelijk, veilig, voorspelbaar. Je kunt prikkels dempen, focus vinden, en soms zelfs sociaal contact hebben zonder gedoe.
Maar er zit een addertje onder het bed. Slecht slapen en (heel veel) gamen kunnen elkaar gaan versterken. Een nieuwe studie in BMC Psychology keek precies naar die combinatie bij autistische volwassenen.
Slapen versus gamen
Insomnie betekent: moeite met inslapen, doorslapen of te vroeg wakker worden, met merkbare gevolgen overdag. Denk aan concentratieproblemen, prikkelbaarheid en somberheid.
Gaming disorder (in de ICD-11) gaat niet over “veel gamen”, maar over verlies van controle, gamen dat belangrijker wordt dan andere dingen, en doorgaan ondanks negatieve gevolgen. Pas als het echt tot duidelijke problemen leidt (thuis, werk, studie, relaties), wordt het een klinisch verhaal. (Wereldgezondheidsorganisatie)
Belangrijk: problematisch gamen is niet hetzelfde als fanatiek gamen. Tijd alleen zegt niet genoeg. Context is alles.
De studie in het kort
De onderzoekers verzamelden online vragenlijsten bij 117 autistische volwassenen. De gemiddelde leeftijd was ongeveer 34 jaar. Opvallend: 63% was vrouw. En 44% gaf aan ook een milde verstandelijke beperking te hebben.
Ze vroegen naar:
- insomnieklachten (met de Insomnia Severity Index, ISI)
- gaminggedrag en risico op gaming disorder (met de IGDT-10, een meetinstrument dat aansluit bij DSM-5-criteria voor internet gaming disorder)
- ervaren fysieke en mentale gezondheid
Het is een momentopname. Dat betekent: je ziet verbanden, maar je kunt niet zeggen wat de oorzaak is. (Springer)
Wat vonden ze?
Ongeveer een derde van de deelnemers zat in de klinische range voor insomnie: 22,2% “matig ernstig” en 10,3% “ernstig”.
Daarnaast had 14,5% een score die past bij een mogelijk gaming-disorder-profiel (op basis van zelfrapportage).
Nog een paar opvallende dingen:
- Mensen met een milde verstandelijke beperking gameden gemiddeld meer minuten per week dan degenen zonder (672,6 vs. 334,8 minuten per week).
- Mannen gameden gemiddeld meer dan vrouwen (615,9 vs. 404,3 minuten per week).
- Slechter ervaren mentale gezondheid hing samen met méér insomnie en méér risico op problematisch gamen (bescheiden, maar duidelijk).
In hun regressiemodel waren drie dingen gekoppeld aan meer insomnie:
- slechter ervaren mentale gezondheid (sterkste voorspeller)
- een recentere autisme-diagnose (diagnose pas op volwassen leeftijd)
- hogere gaming-disorder-score
Samen verklaarden die factoren 22,2% van de verschillen in insomniescores in deze groep.
Hoe lees je dit zonder in de “gamen is slecht”-reflex te schieten?
Heel simpel: gamen is vaak een oplossing voordat het een probleem wordt. Voor veel mensen met autisme is gamen:
- een pauzeknop voor overprikkeling
- een plek waar regels duidelijk zijn
- een manier om controle terug te pakken
- een sociale vorm die minder “ruis” heeft dan face-to-face
Dat is zelfregulatie. Maar het kan kantelen als gamen je belangrijkste (of enige) manier wordt om stress, somberheid of onrust te dempen. Dan wordt het niet meer “ontspanning”, maar “verdoving”. En precies daar gaat slaap vaak mee onderuit.
De mogelijke vicieuze cirkel
Je herkent dit misschien: Overdag stress of overprikkeling → ’s avonds gamen om te ontladen → later naar bed (of te actief in je hoofd) → slechter slapen → de volgende dag minder veerkracht → meer behoefte aan escapisme → meer gamen.
En als je mentale gezondheid al wankel is (angst, somberheid, spanning), dan loopt die cirkel sneller rond. De studie laat precies die driehoek zien: mentale gezondheid, gamen en slaap hangen samen.
Signalen dat slaap en gamen elkaar beginnen te slopen
Niet iedereen hoeft hier iets mee. Maar dit zijn red flags:
- Je gaat steeds later slapen “omdat je nog even moet landen”.
- Je gamet niet meer vooral voor plezier, maar om onrust, somberheid of leegte weg te duwen.
- Je probeert te stoppen, maar het lukt niet of je wordt geïrriteerd/onrustig.
- Je slaapt korter en slechter, en je dagritme schuift steeds verder op.
- Je zegt vaker afspraken af omdat je moe bent of omdat gamen “eigenlijk fijner” voelt.
- Je voelt schuld of schaamte over gamen, maar je doet het toch.
Bij echte gaming disorder horen ook duidelijke negatieve gevolgen en verlies van controle. Dat staat ook in de ICD-11-definitie. (Wereldgezondheidsorganisatie)
Wat kun je ermee in het dagelijks leven?
Je hoeft niet meteen rigoureus te detoxen. Bij autisme werkt “alles of niets” vaak juist averechts. Probeer liever kleine, slimme verschuivingen.
- Maak een stopmoment dat niet voelt als falen
Niet “ik moet stoppen”, maar “ik stop op een logische plek”. Denk aan:
- na een missie / ronde / match
- na een timer (bijv. 30 minuten)
- na een vaste routine (douchen, tandenpoetsen, daarna pas scherm uit)
- Bouw af in prikkels, niet alleen in tijd
Gamen zet je brein vaak aan. Zeker competitieve games. Probeer het laatste uur:
- geen ranked/competitive
- geen intens multiplayer
- wel iets rustigers (single player, creative mode, puzzle, city builder)
- of een “aftercare”-ritueel: licht dimmen, warm drinken, korte wandeling in huis, rustige muziek
- Behandel slaap als iets dat je traint
Bij langdurige slapeloosheid werkt een gedragsmatige aanpak het best. In Nederland is er brede consensus dat gedragsmatige behandeling (zoals CGT-i) de eerste keus is, en slaapmedicatie hooguit tijdelijk. (NHG Richtlijnen)
CGT-i klinkt zwaar, maar het is vaak juist praktisch:
- slaapdagboek
- stimuluscontrole (bed = slapen, niet scrollen/razen)
- slaaprestrictie (tijd in bed slimmer afstemmen)
- pieker-/spanningstechnieken
- Kies een “tweede noodrem” voor avonden dat je hoofd te vol zit
Als gamen jouw enige rem is, wordt het te belangrijk. Zet er één alternatief naast dat haalbaar is, bijvoorbeeld:
- warm douchen en daarna iets simpels lezen
- een vaste, korte ademhalingsoefening
- een prikkelarm luisterboek
- rustige beweging (rekken, een blokje om)
Het hoeft niet perfect. Het moet herhaalbaar zijn.
Nederland en België
Als je hier echt in vastzit, begin dan gewoon bij de huisarts. Die kan meedenken over:
- slapeloosheid (en eventuele doorverwijzing, bijvoorbeeld naar CGT-i of een slaapspreekuur)
- somberheid/angst (POH-GGZ, basis ggz)
- en als gamen echt problematisch wordt: verslavingszorg of gespecialiseerde hulp
Voor info en laagdrempelige ondersteuning rond problematisch gamen kun je in Nederland ook terecht bij initiatieven die door Trimbos worden genoemd, zoals de Gamen Infolijn / gameninfo. (Trimbos-instituut)
Kritische kanttekeningen bij het onderzoek
Dit onderzoek is interessant, maar je moet het wel “met beleid” lezen.
- Het is cross-sectioneel: je kunt niet zeggen dat gamen insomnie veroorzaakt, of dat insomnie leidt tot meer gamen. Waarschijnlijk gebeurt allebei, plus nog andere factoren (stress, comorbiditeit, dagstructuur).
- Alles is zelfrapportage. Dat is nuttig, maar niet hetzelfde als een klinische diagnose.
- De deelnemers kwamen via een onderzoeksnetwerk. Dat is efficiënt, maar het maakt de groep niet automatisch representatief voor alle autistische volwassenen (zeker niet voor mensen met hoge ondersteuningsbehoefte).
- De term gaming disorder is niet onomstreden. Er is discussie over meetinstrumenten en over het risico dat “veel gamen” te snel als stoornis wordt gezien, terwijl het soms een symptoom is van iets anders (zoals depressie of angst). (PMC)
Kortom: dit is een belangrijk signaal, geen definitief oordeel.
Bouder S, K McNulty L, Lee D. Insomnia severity and its association with gaming behavior and perceived health in autistic adults. BMC Psychol. 2025 Dec 17. doi: 10.1186/s40359-025-03851-1. Epub ahead of print. PMID: 41408361.
World Health Organization. Gaming disorder (ICD-11) – Q&A. (Wereldgezondheidsorganisatie)
NHG-richtlijn/standaard: Slaapproblemen (eerste keus: gedragsmatige behandeling). (NHG Richtlijnen)
Trimbos Instituut. Informatie over problematisch gamen en ondersteuning (Gamen Infolijn / gameninfo). (Trimbos-instituut)
Rauwerda, N. (2023). Cognitieve gedragstherapie voor insomnie (CGT-i). Tijdschrift voor Gedragstherapie. (tijdschriftgedragstherapie.nl)
Rumpf, H.-J., et al. (2021). (Internet) Gaming Disorder in DSM-5 and ICD-11: Issues and Implications. (open access, overzicht). (PMC)
